Waterscheidingen

Als randstedeling zul je er niet wakker van liggen, maar wie in de buurt van een der grote Europese waterscheidingen woont, kent de enorme impact ervan. Vlak bij ons in Rosoy, 10 km in noordwestelijke richting, ligt zelfs een heus ‘drielandenpunt’, de scheiding tussen de afwateringen naar de Middellandse Zee, het Kanaal en de Noordzee. Echt een toeristische attractie is het niet, maar het is wel interessant en destijds was het van vitaal belang.

Klik eerst even op nevenstaand kaartje. Het groene huisje onder de as van Strasbourg, dat ben ik. Iets ten noordwesten daarvan is het bedoelde drielandenpunt. Wij zitten dus net aan de Middellandse-Zeekant van de rode lijn. Over dat drielandenpunt (“le point triple en Haute-Marne“) is trouwens een verhelderend artikel van Jean Gallier op internet geplaatst.
Op de kaart is eigenlijk een heleboel te zien wat je misschien nog nooit hebt beseft, zoals het enorm grote stroomgebied van de Donau en de secundaire scheidingen die in Nederland lopen. Het is een van die kaarten waarop ik nauwelijks raak uitgekeken.

Dat het een echt drielandenpunt is, blijkt onder meer uit de twee foto’s hiernaast. De linker foto heb ik genomen op de weg van Langres naar Rosoy, oftewel de N19 van Parijs naar Basel. Daar loopt de scheiding tussen het Kanaal en de Middellandse Zee. De rechter foto nam ik iets ten noorden van ons, op de D417 van Montigny-le-Roi naar Bourbonne-les-Bains, waar de scheiding tussen de Noordzee en de Middellandse Zee loopt. Pal noord van dat bord, aan de Noordzeezijde dus, ontspringt de Maas, waarover ik in een ander bericht nog te spreken kom. Ook de Marne en de Seine ontspringen aan die kant van de rode lijn; de Saône iets meer naar het oosten aan de andere kant. Het Plateau van Langres is dus met recht bron en oorsprong te noemen van belangrijke wegen, van Rotterdam tot aan Marseille, met en passant ook nog eens Parijs en Boxmeer die er deels hun grootheid aan ontlenen.

Ik had het over een grote impact van een waterscheiding. Die is er voornamelijk op logistiek vlak: het transport per spoor en over water. Hoewel je per auto rijdend niet veel hoogteverschil merkt (maar ga er maar eens fietsen; dan piep je wel anders!) tussen de 200 meter hoogte in de omtrek en de 420 meter van de waterscheiding, is er een serieus probleem.
Het treinstation van Culmont-Chalindrey, 12 km van Rosoy vandaan, is een belangrijk knooppunt: daar kruisen de noord-zuidlijn Luxemburg-Marseille en de oost-westlijn Basel-Parijs elkaar. Beide verbindingen moeten dus een waterscheiding passeren en treinen houden niet van geaccidenteerd terrein, zeker niet de 19e-eeuwse stoomtreinen. Gevolg is dat voor deze twee lijnen, rijdend vanuit Culmont naar het noorden of het westen, een lange tunnel is gegraven waardoorheen de treinen de waterscheiding (lees: het hoogteverschil) op doenlijke wijze kunnen passeren.

Voor de binnenscheepvaart, tot in de 20e eeuw nog een voornaam goederentransportmiddel, zijn de problemen zo mogelijk nog complexer. Om reistijd te bekorten en de rivieren überhaupt bevaarbaar te maken, werden er her en der kanalen aangelegd van de ene rivier naar de andere, zoals in Nederland het Maas-Waalkanaal bijvoorbeeld. Maar je voelt hem al: als je een kanaal graaft tussen de Marne, die afwatert op het Kanaal, en de Saône, die afwatert op de Middellandse Zee, dan loopt het water naar twee kanten weg en liggen de schepen met hun buikje op de bodem droog te zwemmen. Met alleen twee sluizen kom je er ook niet, want er moet toch een aanmerkelijk hoogteverschil worden overbrugd (verkeerd woord, maar ik bedenk zo gauw geen ander). Dik 150 jaar geleden bedachten Franse ingenieurs wat daarop. En nog voor de eeuwwisseling was het project af en konden de schepen van zeg maar Parijs zo naar Lyon varen. In de buurt van Langres werden er in het kanaal 114 (!) sluizen aangelegd om geleidelijk het hoogteverschil te compenseren. Maar ook 114 sluizen voorkomen niet dat de zaak in het midden (dus op het hoogste punt) zoetjes aan leegloopt. Dus legde men rond Langres vier meren aan, bassins, gevoed door kleine lokale riviertjes en regenwater, die aan beide zijden van het hoogste punt het waterniveau kunnen reguleren. Ik heb overigens twee van die meren wel eens helemaal droog zien staan, ik meen tijdens die vreselijk hete zomer van 2003. Aan die meren heeft Langres het epitheton “Land van de vier meren” overgehouden. Dankzij Photoshop kun je die HIER op één foto zien. Ze staan ook ingetekend op het vieze bord hierboven: drie meren links, aan de kant van de Marne, en eentje rechts, aan de kant van de Saône.

Maar op dat bord zie je nog iets heel markants, in het midden onder die groene berg: de Tunnel de Balesmes van 8,420 km lengte. Het schijnt de langste kanaaltunnel van Frankrijk te zijn, voor mijn part de langste ter wereld, niet te verwarren met de Kanaaltunnel van Calais naar Dover, want daar rijden de auto’s onder het water door, maar bij Balesmes varen de boten onder de auto’s door, sterker nog: zelfs pal onder de kerk van Balesmes-sur-Marne door. Om tè grote hoogteverschillen te vermijden, namen de ingenieurs het initiatief op het moment suprème ondergronds te gaan en dat was bepaald geen sinecure: vlak bij Balesmes ligt de tunnel 100 meter onder het maaiveld en zelfs 125 meter lager dan de stad Langres.
Ik ben er nog nooit doorheen gevaren, maar ik heb het van horen zeggen: aan één kant loopt er langs het ondergrondse gedeelte een trottoir ten behoeve van de trekvaart, waar overheen arme loonslaven een boot konden voorttrekken. Loontrekkers dus.

De vooruitgang was evenwel niet te stuiten: er kwamen stoomschepen. Het gevolg laat zich raden: een binnenvaartstoomschipper die aan de ene kant het niet mechanisch geventileerde kanaal in voer, kwam er aan de andere kant geroosterd en geblakerd uit, ongeveer zoals wij het twee jaar geleden meemaakten bij een toeristisch tochtje met een stoomtrein in Zwitserland.

Vandaag de dag zijn het alleen nog pleziervaartuigen die het hele kanaal van de Marne tot de Saône vv. bevaren. Trek daar maar wat dagen voor uit, met die 114 sluizen en nog een aantal draaibruggen die je allemaal moet passeren.

Als het je boeit, kun je er op internet nog heel veel meer over lezen; nuttige tags staan hieronder vermeld. Ik laat het nu even hierbij, met de belofte het merkwaardige verhaal van de Maasbron binnenkort op deze weblog te publiceren.