Ontleden op brugklasniveau

Dan zal ik het nog zeven keer uitleggen,
zelfs zonder er een kwetsende cartoon bij te voegen.

De ontleding van de roodomlijnde zin zou, als die correct was, ertoe leiden dat Slob en Van Engelshoven onderwerp werden, maar zij zijn slechts meewerkend voorwerp, zowel taalkundig als deze keer ook inhoudelijk. Aandacht te besteden aan de aanslag kan geen lijdend voorwerp zijn, want de zin is passief en die kan dus geen lijdend voorwerp hebben.
Wat is het dan wel? Onderwerp. En wel enkelvoud. En dus was, en niet waren.

De correcte vorm en ontleding is derhalve:

(Aan) Slob en Van Engelshoven : meewerkend voorwerp
was : persoonsvorm; hulpwerkwoord van de lijdende vorm
door hun Franse ambtgenoot : bijwoordelijke bepaling van handelende persoon
gevraagd : rest van het werkwoordelijk gezegde; hoofdwerkwoord
aandacht te besteden aan de aanslag : onderwerp

Voor alle duidelijkheid: de onderliggende actieve zin luidt:

Hun Franse ambtgenoot heeft aan Slob en Van Engelshoven gevraagd aandacht te besteden aan de aanslag.

Het stereotiepe voorbeeldzinnetje waar menigeen de mist mee in gaat is:

Zijn plan werd de bodem ingeslagen.

waarin dus niet Zijn plan, maar de bodem het onderwerp is.

Andere oorbeschadigende oproep:

Passagiers worden verzocht zich naar de uitgang te begeven. (zoek zelf de taalfout)

Dat Engelsen dat zo wel mogen kromtrekken (“Passengers are requested…”), moeten zij weten. Zij rijden ook links en willen van ons af. Geen enkele reden dus om zich aan hun taalregels te houden.

Toch is een en ander complexer dan ik het hier voorstel, en daarom moet ik het burgklasniveau eventjes verre overstijgen.
Zo liet ik voor 12-, 13-jarige brugklassertjes uit didactische overwegingen de problematiek weg van zinnen als:

  • (1) Wiegel wacht op een ministerspost.
  • (2) Van Agt wacht tot Den Uyl weg is.
  • (3) Den Uyl wacht een zware taak.

Ieder praktiserend docent Nederlands zal begrijpen welke paniek dit drietal zinnen bij de ontleding kan veroorzaken en hoeveel tijd het kost de geleden schade te herstellen. Voor de goede orde: de objecten in (1)-(3) staan vet en onderstreept.
Op dit punt mag overigens niet onvermeld blijven dat bij de huidige generatie hbo-voltijdstudenten Nederlands de typische constructies als in zin (3) die met een datief beginnen niet of nauwelijks nog worden gekend en doorzien. De gemiddeld wat oudere deeltijdstudenten hebben er aanmerkelijk minder moeite mee. Met name gaat het om zinnen als

  • (4) Belangstellenden wordt verzocht contact op te nemen.
  • (5) De drugskoeriers was door de politie de pas afgesneden.
  • (6) Onze fietsplannen is door de regen de bodem ingeslagen
    (datieven vet en onderstreept gemarkeerd).

Daarmee ben ik dan weer beland bij de door mij zo geliefde datief, die ik al enkele malen ter sprake heb gebracht, bijvoorbeeld HIER.

 

Over het graf

Teletekst blijft boeien, schreef ik vorig jaar maart.
Is het niet door taalfouten (niet zo vaak), dan door dubbelzinnigheden. Denk aan Koenders (“uit onvrede in Moskou”).
Nu, op 4 april 2019, laat Teletekst ons, wederom op pagina 113, geloven dat Justitie (en Veiligheid; of Veiligheid en Justitie; waaraan wil je je geld besteden?) zelfs over het graf heen regeert en dode mannen kan vrijspreken van wat dan ook.

Het probleem is echter gewoon van taalkundige aard, althans een kwestie van vormgeving. Had er gestaan: “Dode man eerder vrijgesproken” of “Dode man was geen stalker“, dan was het al minder onbetrouwbaar geweest. Maar misschien past dat allemaal niet op één Teletekstregel; een soort tekortkoming dus.
En zo is Teletekst het slachtoffer van zijn eigen tekstuele beperkingen.

Maar toch blijf ik er vaak naar kijken.

 

Hoe vaak al?

Teletekst blijft boeien.
Is het niet door taalfouten (niet zo vaak), dan door dubbelzinnigheden. Denk aan Koenders (“uit onvrede in Moskou”).
Nu ontploft er op 4 maart iets in Poznan, waar ik ooit in de jaren-’80 ook eens een keer ben geweest; dat was toen al evenmin een groot succes.

In dit bericht gaat het me om de vrouw die al eerder was vermoord. De homonymie zit hem in eerder: dat kan betekenen “tevoren” of “vaker“. In dat laatste geval is zij de vrouwelijke pendant van Jezus Christus, die vlak na pasen opstond uit de dood en toen op onverklaarbare wijze spoorloos verdween. Een dergelijk déjà-vu lijkt me in het oerkatholieke Polen niet onmogelijk. Mevrouw werd echter voor de zekerheid nogmaals vermoord – je moet in het Polen van vandaag de dag maar beter niets aan het toeval overlaten.

 

Homonieme Teletekst

Ik heb wel iets met Teletekst. Staat vol met achteloze klunzigheden of juist met wakkerschuddende trouvailles. Vandaag weer zo eentje: een homoniem van de bovenste plank. Met een verwijzing bovendien die het niet simpeler maakt.
En ach, hoe werkt dat: twee uur na publicatie van dit bericht was het homoniem verwijderd, maar de incorrecte link stond er nog steeds. Ok, bij mijn Blatter-artikel duurde het drie dagen.

 

Ik snap Koenders wel. Klikkend op de link naar TT-pagina 104 is het duidelijk dat hij het zat was om tot driemaal toe te moeten rennen voor zijn leven bij de Jumbo in Groningen. Wellicht iemand uit Zwolle die uit onvrede met de verloren bekerfinale op 3 mei de omgeving van de Euroborg onveilig wil maken. Koenders neemt geen halve maatregelen. Uit onvrede neemt hij de wijk naar Moskou, of all places. Daar ontploft er tenminste nooit wat.

 

De Teletekstverwijzig naar 104 is gewoon een blunder, maar het homoniem is van grote kwaliteit: het woord uit kun je als voorzetsel en als werkwoord lezen, met ontleedconsequenties als gevolg.

Het doet met denken aan dat prachthomoniem waarover ik in 1975 al eens iets heb gepubliceerd in Spektator: SCHORT SLOOP NIEUWMARKT OP. Een hartekreet van de actiegroep Nieuwmarkt dan wel de titel van een angstaanjagend horrorverhaal.

Heerlijk, die homoniemen.

 

 

 

Gefeliciteerd

Het blijkt geen 1-aprilgrap te zijn, want inderdaad startte de Nederlandse Teletekst op 1 april 1980, in navolging van het Engelse Ceefax (verbastering van “see facts”). Dat is vandaag dus 35 jaar geleden.
Ook ik ben een van de miljoenen die bijna dagelijks Teletekst raadplegen, op de tv of de pc.
Mijn voorkeurpagina’s zijn 101, 818 en 840 (vanwege Everton).

 

Humor lijkt niet te horen tot de huisstijl van Teletekst, waardoor het mij een raadsel blijft of bovenstaande voorlaatste zin op pagina 101 een bewust grapje is, of een miskleun.

In beide gevallen doet het me denken aan de paradoxale Britse definitie van het voorzetsel:
“A preposition is a word a sentence should never end with”.

Verplicht bijschift: “Start Teletekst 1980” by Suyk, Koen / Anefo – Nationaal Archief Fotocollectie Anefo Nationaal Archief, Den Haag, Rijksfotoarchief: Fotocollectie Algemeen Nederlands Fotopersbureau (ANEFO), 1945-1989 – negatiefstroken zwart/wit, nummer toegang 2.24.01.05, bestanddeelnummer 930-7521. Licensed under CC BY-SA 3.0 via Wikimedia Commons – https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Start_Teletekst_1980.jpg#/media/File:Start_Teletekst_1980.jpg