Reeletwee

Hulde aan de EO die, bij monde van de Rail Away-regisseur/producent een lang en informatief antwoord stuurde op mijn artikel Reelewee van 13 augustus. Niet alleen omdat het correct en fatsoenlijk was, dat antwoord, en dat je blijkbaar serieus wordt genomen, maar vooral omdat het een forse bijdrage levert aan wat ik een voornaam doel van deze weblog vind: bij een breed scla aan besproken onderwerpen komen tot verantwoorde inhoudelijke diepgang waar ieder naar eigen keuze van kan profiteren en aan kan deelnemen. Daarom plaats ik die reactie van Van Ommen hier integraal en ongewijzigd. Het Corsicaanse routebord is ditmaal de enige afbeelding. Die past ook wel bij het besproken onderwerp, want je kunt er minstens twee kanten mee op.
Een al even informatief interview met regisseur Gerben van Ommen uit 2016 staat op de site van de NVBS.

Geachte mijnheer Loonen, 
Vorige week ontving ik via ons Klanten Contact Centrum uw email.
Uiteraard heb ik nagevraagd hoe het zit met uw reactie in augustus. Bij navraag was deze niet in ons systeem te vinden helaas. 
Dus van uw eerdere reactie waren wij niet op de hoogte. Hoe dat kan, weet ik niet, maar als het onze fout is: excuses daarvoor. 

Uw vraag ging om het wederhoor toepassen op uw artikel, daarom heb ik uw verhaal gelezen. En daar is veel over te zeggen en duidelijk te maken, wat ik hieronder wil doen. Gelijk wil ik dan even zeggen dat dit geen poging is om uw verhaal te corrigeren of excuses te zoeken, helemaal niet. Maar het is wel even goed om even puntsgewijs zaken toe te lichten waarom we iets doen in Rail Away. Dan kunt u daarna zelf uw eigen oordeel vormen. Dank dat u onze mening vraagt over uw verhaal. Dat doet ook niet iedereen.
Leuk dat u met genoegen naar onze uitzendingen kijkt!

Allereerst filmen we tot op heden vrijwel altijd met onze grote camera en cameraman in de bestuurderscabine. Dus geen dashcam. De camera zwenkt soms zodat we ook de bestuurder filmen en de meters. Tot op heden zeg ik, want in deze corona-tijd mogen we dit jaar voor het eerst niet meer bij de bestuurder zitten. Dat vangen we op met een kleine camera op de voorruit, wat ook niet altijd mag. Maar die beelden zijn nog niet uitgezonden. 
En ja we krijgen hulp van de plaatselijke VVV, maar niet om hun verhaal te vertellen, maar om ons de weg te wijzen naar de door ons gewenst filmlocaties. En natuurlijk vragen we altijd wat de mooiste te filmen dingen in hun stad zijn. Dat scheelt tijd met zoeken, want zoveel tijd hebben we niet om te filmen. Maar wij van Rail Away bepalen wat we filmen en wat we uitzenden. En alle teksten worden door ons geschreven en door onze stem ingesproken. Hoogstens checken we de feiten nog even zodat die correct zijn.

Wat betreft Wikipedia is dit een pagina die niet door ons is geschreven of goedgekeurd, dus daar moet u het doen met de mening van een overigens zeer betrokken kijker.

En dan wordt het wat serieuzer, als u over “fors storende bezwaren” schrijft. En ook nog dat de EO zich daar maar deels tegen kan verweren. Wellicht hebt u een vooruitziende blik, want we hadden immers nog geen reactie gegeven (-:
Op de uitzending in Corsica kan ik helaas niet in detail ingaan, omdat de collega’s die deze maakten reeds met pensioen zijn en ik de details niet ken. Maar wellicht dat een aantal opmerkingen in algemene zin ook hier zaken verklaren. U voelt zich gefopt, maar in algemene zin kan ik schrijven dat wij -en ik denk ook in het verleden- altijd een ROUTE volgen en nooit één TREIN. Om mensen niet op het verkeerde been te zetten, noemen we dat ook wel in onze voice-over teksten. De door u genoemde “beloofde rit” is dan ook altijd een “beloofde route”, die we ook op een kaartje aangeven.
Bij de zin over het traject staat “als dat dan nog wel klopt”… Dat is tegen het zere been, want zover ik kan nagaan zijn er tenminste vanaf 2005 nooit onjuistheden in de trajecten getoond wat beelden en volgorde betreft. Daar zijn we heel alert op en kost uren beelden bekijken. Uiteraard kan ik dat niet helemaal uitsluiten, omdat bij gelijk uitziende beelden een foutje gemaakt kan zijn.

Dan de verschillende treinen. Dat is niet te wijten aan “gebrekkige montage” zoals u schrijft. Zoals al gezegd volgen we een route en niet een trein. Als programmamaker zijn we blij als de treinen dezelfde kleur hebben, dat is voor onze montage een stuk overzichtelijker. Maar op sommige mooie trajecten rijden maar drie treinen per dag, soms zelfs maar één zoals recent in Zweden. Het meest ideale is elk uur een trein. Dan kunnen we een passerende trein filmen, alles weer inpakken in de auto, verderop rijden en een mooie locatie zoeken en dan de volgende trein filmen. Op die manier (tussen 9 en 5) filmen we maximaal 8 treinen op een dag. Dat is dan 8 x circa 20-40 seconden. En omdat we minimaal 20 van dat soort beelden per aflevering nodig hebben, zijn we daar drie dagen mee bezig. Daarnaast zijn er nog dagen voor omgevingsbeelden, beelden met de drone of vanuit de helikopter, en beelden van gebouwen die we bezoeken. Dagen met elke keer ander weer, en andere treinen. Willen wij niet graag steeds dezelfde trein filmen? Ja natuurlijk, maar dat kan betekenen dat we dan 3x zo lang op reis moeten, en dat is onhaalbaar. Probeert u zich eens voor te stellen dat u een passerende trein filmt, die is daarna weg en (meestal…) niet meer in te halen. Dat is niet eens een optie. Laat staan dat je dezelfde trein vanaf de kant, vanuit de lucht en vanuit de trein zou kunnen filmen. Dan moet je met 3 ploegen tegelijk werken. In speelfilms doen ze dat wel, maar dan heb je het over totaal andere budgetten.
De woorden “onvoorziene omstandigheden, budgetten en klunzigheid” gaan niet op. Er zijn altijd onvoorziene omstandigheden, elke reis. Daar houden we rekening mee, en proberen we mee te dealen. Maar die zijn geen excuus voor een slechte montage. Budget heb ik al uitgelegd en klunzigheid kan ik niet zoveel mee.

Even tussendoor: dit is geen klaagzang, maar een uitleg over de werkwijze. Het team van Rail Away is zeer enthousiast over het programma en maakt binnen de beschikbare tijd en het budget een aflevering van 25 minuten. En van harte!

Dan de herhalingen. Ja, omdat het programma zo tijdloos is, zet de netmanager ze graag in bij bv. dag-tv. Op dit moment worden er dagelijks van 1 juli tot eind december afleveringen om 16:30 uitgezonden op NPO 2. En omdat het programma zo populair is, scoren ook deze zoveelste herhalingen weer goed. Is dat een keus van de armoe? Wel als ze ten koste gaan van nieuwe afleveringen, maar dat is niet het geval. Elk jaar komen er 5-10 nieuwe afleveringen op de buis, en daar heeft ons kleine team de handen vol aan. Met veel plezier overigens, maar dat wist u al.

Dan de muziek. Tsja, smaken verschillen. Streekmuziek is geen optie, want voor elke seconde moet betaald worden. Eigen muziek is dan ook al snel voordeliger, zeker omdat het programma vaak herhaald wordt en verkocht aan het buitenland. De laatste jaren -en dus de nieuwste afleveringen- zijn we wel extra alert op het feit dat de treingeluiden belangrijker zijn dan de muziek, dus die staat daar zachter. En dat een treinreis aan zijn eigen audio genoeg heeft vinden wij niet. Een tv-programma is een geheel, waarbij de muziek een belangrijke rol speelt in sfeer. Niet zelden wordt Rail Away genoemd als het voorbeeld van slow-tv en een relax-moment, dat komt mede door de muziek. Maar, zoals gezegd, over smaak valt niet te twisten.
U kunt trouwens de Teletekst ondertiteling ook aanzetten (pagina 888) en het geluid uit, dan krijgt u wel alle info mee. Dit alvast als voorzet voor uw oplossingen.

Dan de teksten. Inderdaad schrijven wij die als makers, voor Bob, onze stem. Taalfouten mag u ons aanrekenen, al zijn we ook daar alert op door teksten te laten checken. Ik spreek daarbij steeds overigens over de periode na 2010, waar de huidige makers voor verantwoordelijk zijn. De kritische noot ontbeert. Jazeker, heel bewust. Wij zijn geen actualiteitenrubriek die voor- en tegenstanders aan het woord moet laten. Rail Away laat een mooi landschap en een trein zien. Er is al genoeg ellende op tv, en ik mag hopen dat niet elk programma een afgewogen voor- en nadelen-overzicht geeft. Dat zou uiterst saai zijn.
Dat onze stem niet meevoelt met de beelden, daar zijn de meningen over verdeeld. Feit is wel dat de stem niet op reis is geweest en het alleen met teksten en beelden moet doen. Dat is jammer, maar is niet anders.

Wel fijn dat u afsluit met: “en toch vind ik het en prachtig programma”.

Sluit ik af met een gedachte die ik vaak gebruik als ik iets over het programma vertel.
“Misschien is wel 90 procent van wat er in de wereld te zien is mooi en maar 10 procent slecht. En wat zie je elke avond op tv? Juist: die 10 procent wat niet goed gaat. Laten wij ons bij Rail Away dan maar focussen op wat wel mooi is. Want er is zoveel moois te zien in de wereld.”

Met vriendelijke groet, 
Gerben van Ommen 
Producer/regisseur Rail Away TV

 

Reelewee

In mijn vorige bericht liet ik terloops de naam van het EO-programma Rail Away vallen en zulks in positieve zin.
Ik wil daar nu even op (niet: van) terugkomen. Ik bekende dat ik graag naar die uitzendingen kijk, al is het met de nodige kanttekeningen. Niet alleen ben ik in redelijke mate een spoorfanaat, treinen en trams, maar ook de kennismaking met talrijke boeiende landschappen is voor mij aantrekkelijk. Zozeer zelfs, dat ik vaak de lust in me voel opkomen ook eens naar dit of dat fraaie gebied te gaan en daar de betreffende treinrit te maken. Die van de rit Ajaccio-Calvi (al sinds 2004 diverse malen uitgezonden) had ik trouwens voor het meest spectaculaire deel al in mijn vakantieprogramma opgenomen, en zo te zien volkomen terecht. Kijk maar eens naar die uitzending.

Onwillekeurig moet ik denken aan “Die Schönsten Bahnstrecken Deutschlands“, dat irritante programma dat de ARD tussen 1995 en 2013 ’s nachts uitzond, en waarbij, in huidige termen vertaald, de treinmachinist een dashcam tegen de voorruit plakte, bij de beginhalte op REC drukte en ging rijden, en bij het eindstation op STOP.
Führerstandsmitfahrt noemen zij dat, maar dat moeten ze zelf weten. Na afloop hoefde hij alleen maar het SD-kaartje eruit te halen en bij de redactie af te geven. Daar monteerden ze het op de gewenste lengte en dan kon je de hele nacht door de voorruit van een trein kijken, recht-toe-recht-aan, zonder muziek of commentaar. Irritant, omdat het voor mij zo mateloos verslavend was. Ik kon er uren achtereen naar blijven kijken, terwijl er hoegenaamd niks gebeurde. Zo er al een aanrijding zou zijn geweest met overstekende wilde zwijnen, bejaarden of fietsers, zouden ze dat er beslist uit knippen, want dat is geen reclame voor de DB en het bevordert niet de nachtrust van de nachtelijke kijkers die toch al niet kunnen slapen. Het kwam natuurlijk over als een wel erg goedkope manier van zendtijdvulling, maar goed, als je de hele nacht zou hebben moeten kijken naar herhalingen van de Rudi Carrellshow of de Tiroler Sängerknaben met Egerländer Blasmusik, zou je des nachts ruzie met de buren krijgen.

© Locovision. (De brug schijnt trouwens helemaal niet door Eiffel te zijn gemaakt, maar door Koechlin en Tollinchi, naar een idee van Eiffel)

Dan is EO’s Rail Away een stuk veelzijdiger. Dat komt door andere cameravoering, zoals het zwenken naar links en rechts en door het gebruik van afwisselend tele- en groothoeklens. Dat komt ook door de afwisseling van dashcambeelden met beelden van een camera langs de spoorlijn en beelden vanuit een helikopter. Maar het komt ook doordat het programma de treinreis verpakt in een historisch overzicht van de doorkruiste streek en een en ander vertelt over de geologie, over het landschap in het algemeen en de vaak omslachtige aanleg van de spoorlijn. Het kan niet anders, of de plaatselijke VVV zit er achter ter toeristische promotie (en wellicht ook de sponsoring aan de EO). Zo gaat dat ook bij de Tour de France, waar Maarten Ducrot het wielertechnische gedeelte voor zijn rekening neemt en Herbert Dijkstra vanuit het onvolprezen Routeboek ons op de hoogte houdt van kastelen, abdijen, ruïnes, bruggen, meren; kortom alles wat Frankrijk heeft te bieden en wat de kijker ertoe moet verleiden de volgende vakantie derwaarts te tijgen.

Ik moet, en passant, zeggen dat ik de EO, samen met de VPRO, de enige twee nog overgebleven fatsoenlijke Nederlandse omroepen vind, de enige twee die het vertikten mee te gaan in de vertrossing van ons radio- en tv-landschap waarbij zowat alle omroepen tot eenheidsworst zijn vermalen en geen werkelijk onderscheid ten opzichte van elkaar meer vertonen. Los van naar wie van de twee je voorkeur uitgaat, je kunt het de EO niet kwalijk nemen dat zij kiezen voor een natuurprogramma waarin Gods Prachtige Schepping in alle geuren en kleuren wordt uitgebeeld en waarvan wij, nietige schepselen, zo maar mogen genieten.

Voor de EO pleit ook dat zij Rail Away zelf produceren. Op Wikipedia vind je makkelijk al hun geproduceerde treintochten tot nu toe. Aanvankelijk dacht ik dat zij een groot aantal afleveringen van een Brits programma op de kop hadden weten te tikken, maar het is net andersom: zij verkopen het programma aan het buitenland. Vandaar ook de Engelse titel, want met “Spoorzoeker” of “Treingein” kun je buiten Nederland en België geen boterham beleggen. Overigens verging het het bovengenoemde programma “Die Schönsten Bahnstrecken Deutschlands” min of meer identiek: het ging de grens over als exportproduct, getuige ook de boven afgebeelde Oostenrijkse variant.

Toch kleven er aan Rail Away enkele fors storende bezwaren, waartegen de EO zich maar deels kan verweren.

De eerste is de gebrekkige montage. De voorgespiegelde rit van Ajaccio naar Calvi, zie de link bovenaan, begint met opnamen van de tein van Bastia naar Ajaccio. Weliswaar rijdt die tussen Ajaccio en Ponte Leccia hetzelfde traject als van Ajaccio naar Calvi, en splitst daarna, links naar Calvi, rechts naar Bastia, maar ik voel me zwaar gefopt.
In plaats van dat ze de beloofde rit van A naar B met één en hetzelfde treinstel vertonen, krijgen we in tal van uitzendingen op hetzelfde traject (als dat dan nog tenminste wèl klopt!) dan weer een enkel treinstel te zien, dan weer een gekoppeld of zelfs een drieledig treinstel; dan weer een rode, dan weer een witte, dan weer een groene; dan weer zo’n oud koekblik, dan weer zo’n TGV-achtige snelheidsduivel. Dat wijst erop dat de opnamen op verschillende tijdstippen zijn gemaakt en dat de technische mogelijkheden te beperkt waren om het bij één treinstel te laten. Bij slecht weer kan de heli niet vliegen; dan doet hij het morgen wel alsnog of zoiets. Op een stralende, strakblauwe dag rijdt een trein een tunneltje binnen en aan het einde van de tunnel regent het pijpenstelen.
Hier strijden onvoorziene omstandigheden, kostenbesparing en klunzigheid om voorrang.

Het tweede bezwaar is dat afleveringen door de jaren heen oeverloos vaak worden herhaald. Dat is een verdedigbaar soort economie, want een nieuwe aflevering maken kost veel geld, maar het is ook de keus van de armoe. Zeker nu we al maanden zitten te snakken naar actueel Nederlands voetbal op tv, vliegen de herhalingen je om de oren. Van NOS tot Omroep Max, allemaal zitten ze met hetzelfde probleem. Het is komkommertijd waarin de komkommers maar niet willen groeien, anders dan nu bij mij in de tuin.

Het derde bezwaar is de muziek. De openings- en slottune zijn nog wel te hachelen, maar Rail Away is geen speelfilm, waarin de muziek stemmingverhogend werkt en zelfs een flash forward kan veroorzaken in de hele spanningsboog; soms wel een beetje goedkoop, als je door de muziek de overvaller al hoort naderen met een laffe moordpoging tot gevolg, maar soms ook voegt filmmuziek een dimensie aan de film toe. Let maar eens op wat Ennio Morricone voor elkaar wist te krijgen. Bij Rail Away is het ronduit en uitsluitend storend. Eerst Eddy Koopman, later Hartmut Ewert proberen er een aan de landsaard aangepast deuntje bij te brouwen (in plaats van authentieke volksmuziek uit de betreffende streek te laten klinken) dat kant noch wal raakt. Sorry, jongens, laat a.u.b. die volstrekt pretentieloze en waardevrije herrie weg, zodat wij van de natuur en de natuurlijke geluiden kunnen genieten, en van de typische treingeluiden. Je kunt van Gods Schepping vinden wat je vindt, maar God was geen Bach. Een treinreis in zijn habitat heeft eigen audio genoeg.

Het vierde bezwaar sluit daar een beetje bij aan. Bob van der Houven is een professional o.a. op het gebied van voice over, maar hij vernielt elke uitzending. Philip Bloemendaal wist er bij het Polygoonjournaal (1946-1986) nog iets van te maken, maar Van der Houven heeft slechts dit met hem gemeen dat beiden proberen in een Zo Correct Mogelijke Uitspraak Van Het Algemeen Beschaafd Nederlands hun tevoren opgeschreven tekst de microfoon in te duwen, waarbij Van der Houven taalfouten overigens niet schuwt. Hij heeft natuurlijk de teksten niet zelf geschreven, neem ik aan, en veel van de informatie die hij verstrekt, is zinvol, al moet ik er wel bij zeggen dat die, zoals ook Avrotros en Omroep Max betaamt, elke kritische noot ontbeert. Het moet wel positief en mooi en aantrekkelijk zijn allemaal, en vooral niet kwetsend voor wie dan ook. Net als Gods Schepping, maar dan zonder wat de nietige mens ervan heeft gemaakt. En de afstand tussen Van der Houven en het vertoonde, het niet kunnen meevoelen met wat de kijker wordt verondersteld te voelen, is van zijn stem af te horen. Hij wekt bij mij met deze uitzendingen de indruk alsof hij voor het slapen gaan nog wat bijschnabbelt door van een papiertje om de zoveel seconden één volzin te produceren. Net als de achtergrondmuziek beschouw ik de gesproken tekst als audiovervuiling die de grote waarde van het beeldmateriaal decimeert.
Oplossing 1: zet het geluid uit en kijk naar de beelden; maar dan mis je de informatie.
Oplossing 2: pas oplossing 1 toe en vraag de EO de beelden te ondertitelen, of af te wisselen met tekstkaarten. Ook dat tast het beeldgenot aan, maar veel minder ergerlijk.

En toch vind ik het een prachtig programma dat in mij, net als bij de Tour de France-etappes, het verlangen oproept ook eens die streek te gaan bezoeken, al dan niet per trein.

Wie helemaal niet van treinen houdt, kan nog steeds volop genieten van de vertoonde landschappen, en zich hooguit erover beklagen dat er de hele tijd treinen door het beeld rijden.