Datief / Dativus

Merkwaardig. Terwijl Nederlanders, Engelsen, Fransen, Italianen en Spanjaarden ervan schijnen te gruwen en dan nog liever voorzetsels gebruiken, zijn sprekers van Duits (een beetje) en van Slavische talen (een heleboel) er tuk op: het gebruik van naamvallen. Hier even een poging de dativus in ere te herstellen, want we zijn er in het Nederlands nog lang niet van af.

Sinds de oudste Nederlandse grammatica’s voor zinsontleding is in feite elke datief gekoppeld aan het “meewerkend voorwerp”, MV; evt. “belanghebbend voorwerp”, BV. In feite is dit weinig elegant.
Vanuit het Latijn bestaan er zeker negen gebruiksmogelijkheden van de dativus, waarvan alleen eentje (dativus commodi) een echt MV is. Daardoor kun je in problemen komen voor de klas, namelijk wanneer er een ander soort datief staat die je toch als MV moet benoemen, maar alle proeven mislukken. Vandaar even een overzichtje, dan ben je gewaarschuwd.

  • 1. Dativus na een voorzetsel
    In het Nederlands regeren alle voorzetsels tegenwoordig de 4e naamval (accusatief), behalve het voorzetsel te (te zelfder tijd; ten kantore van,…).
  • 2. Dativus commodi / incommodi
    Hiermee wordt de bevoordeelde/benadeelde partij aangeduid, dus de ontvanger of belanghebbende. Geef mij dat boek even. Vertel mij dat eens, enz. Onder omstandigheden kan/moet deze datief worden voorafgegaan door aan of voor
    Dit is in feite het echte meewerkend/belanghebbend voorwerp.
  • 3. Dativus ethicus
    Geeft de persoon aan die bij de zaak betrokken is. Dat was me wat, Maak het me niet te moeilijk, enz. Toevoeging van aan of voor is niet steeds mogelijk.
  • 4. Dativus possessivus
    Geeft de eigenaar aan van een elders genoemde entiteit:

    Hij haalt me het vel over de oren →  Hij haalt mijn vel over de oren.
    Het is me tot genoegen afgehandeld → Het is tot mijn genoegen afgehandeld.
    Nu is me de buit ontglipt → Nu is mijn buit ontglipt.
    In feite is dit dus een variant van een constructie met een genitief/bezittelijk voornaamwoord. Komt veel voor in het Nederlands, maar de MV-proeven werken niet.
  • 5. Dativus iudicandis
    Geeft de persoon aan die over de gebeurtenis een mening heeft, te parafraseren met “wat mij betreft” of iets dergelijks:

    Dat eten is me te zout. (wat mij betreft)
    Dat komt me erg vreemd voor. (naar mijn oordeel)
    Het wordt me te gortig. (naar mijn mening)

Dan zijn er nog Latijnse en Griekse datieven die we, bij mijn weten, in het Nederlands niet gebruiken. Berucht is het Latijnse: Mihi domus est → “Aan mij is een huis” Ik heb een huis.
Volgens mij is deze gebruiksvorm in het Nederlands onbekend, tenzij misschien in dialecten.

Hetzelfde geldt voor de dubbele datief, de zgn. dativus finalis:
tibi laetitiae → “voor jou tot vreugde” → om jou een plezier te doen.
Waar het Duits nog evt. kan zeggen “Er lebt nur seiner Arbeit, moeten we in het Nederlands een voorzetsel gebruiken: Hij leeft slechts voor zijn werk.

Compleet is dit overzicht niet. Zoek maar verder in de ANS, bij Van den Toorn, bij Den Hertog, bij Wikipedia, via Google. En lees op deze weblog de aanvulling in het artikel De band lek.

Ook interessant: 

  • F. Balk-Smit Duyzentkunst, Het meewerkend voorwerp. Een grammaticale vergissing. Verschenen in Levende Talen 243 (1968), p.5-12.
  • M. van den Toorn, Enkele opmerkingen over het indirect object. Verschenen als reactie in Levende Talen 274 (1971), p.32-40.
  • Beide artikelen zijn ook te vinden in H.Hulshof, Transformationeel-generatieve grammatica in artikelen (1975), p.281-309.