El fotógrafo de Mauthausen

Toevalligerwijs vond de verschijning van de Spaanse film El fotógrafo de Mauthausen ongeveer samen met mijn bezoek aan het concentratiekamp Mauthausen in oktober 2018. Over dat bezoek heb ik eerder al bericht en ik was er zeer benieuwd naar te zien hoe dat bezoek en deze nieuwe Netflixfilm zich met elkaar zouden verstaan.

Tweede Wereldoorlog, Spanje, foto’s; waar heb ik dat eerder gezien? Juist: in Tras el cristal, waarvan ik heb belicht waardoor ik er zo diep van onder de indruk ben.

Maar vanuit mijn vooroordeel dat als een Amerikaans commercieel bedrijf als Netflix een commerciële film aanbiedt (ook al is het een Spaanse productie), het ergste valt te vrezen, begon ik de film te bekijken. Het begin bevestigde ook meteen mijn bange vermoedens: bij de aankomst van een transport gedeporteerden voor de poort van kamp Mauthausen werd meteen duidelijk dat er niet op locatie was gefilmd. Zie het screen shot hiernaast met daaronder mijn opname uit oktober 2018. De in nevelen gehulde gevel leek wel met bordkarton of spaanplaat te zijn geïmiteerd, en ook op andere momenten was het duidelijk dat er in ieder geval niet in Mauthausen zelf was gefilmd. IMDB meldt dat de opnamen in Hongarije plaatsvonden (goedkoper? makkelijker?). Is dat erg? Ja en nee. Het werkelijkheidgehalte van de film wordt erdoor aangetast, maar ik kan mij goed voorstellen dat de directie van het huidige kampmuseum er bepaald niet op zat te wachten het museum enige tijd voor publiek te sluiten om een Spaans bedrijf er een commerciële film te laten draaien. De Spanjaarden hebber er vandaag de dag al hun eigen gedenkmonument.
Ook de heel korte opnamen nabij de dodentrap maakt duidelijk dat het nep is: hier zien we niet de 186 treden van de steengroeve nabij het kamp, maar een nagebouwde impressie ervan. Wederom: bovenaan een screen shot uit de film, daaronder mijn foto uit oktober 2018.
Is dat erg? Ja en nee. Het verhaal dat de kapo in de film vertelt over het lot van de groep Nederlandse Joden is historisch niet (geheel) correct; de passage waarin het zoontje van een der hoge SS’ers ter gelegenheid van zijn tiende verjaardag een aantal gevangenen mag doodschieten, lijkt sterk op het verhaal dat elders op internet circuleert dat het zoontje op zijn veertiende verjaardag 14 gevangenen ter executie mocht selecteren. Is dat allemaal erg? Ja en nee. En hetzelfde geldt de misser om een Volkswagen Kever in beeld te brengen van het type rond 1960. En hetzelfde geldt voor het fotovergrotingsapparaat Leitz Focomat 1C, dat pas tussen 1950 en 1977 in productie was.
Dat van die Kever was overigens een vermijdbare misser. Neem dan een andere auto, als je een passend type niet kunt vinden, en laat hem zeker niet van achteren zien met de achteruit zo prominent in beeld (bovenste screen shot). De typen van 1938-1945 hadden helemaal geen achterruit. Die van 1945-1953 de gespleten ruit, de zogenaamde bril (onderste foto). Van 1953 tot 1957 kwam het zogenaamde ovaaltje (middelste foto; deze kwam ik toevallig tegen in Wenen, juni 2018). Pas vanaf 1957 verscheen de meer rechthoekige ruit, waarvan de film crew ook gebruik heeft gemaakt.

 

Kortom, als je wilt weten hoe het concentratiekamp Mauthausen er tussen 1938 en 1945 uitzag, en hoe het er daar aan toeging, moet je niet naar El fotógrafo de Mauthausen kijken; je komt bedrogen uit. Anderzijds, de film wil ook geen documentaire zijn, zoals bijvoorbeeld Shoah, met beelden, verhalen, getuigenissen, waaraan ik in twee artikelen aandacht wijdde. Maar tussen een speelfilm, in welke mate dan ook fictief, en een strikt feitelijke documentaire zit een grijs gebied.
Mooi voorbeeld daarvan is de roman De geverfde vogel van Jerzy Kosinski. Rond dat boek heeft van meet af aan de discussie gewoed over de vraag in welke mate dat verhaal autobiografisch is of verzonnen, feiten bevat of fictie is. Maar naar mijn mening doet dat er niet toe. Wie het boek leest, jong of oud, zal onder de indruk raken van gebeurtenissen en omstandigheden die erin staan verwoord. Voor mij zou de roman thuis moeten horen op alle verplichte leeslijsten in Europa en Amerika, los van de mate van realiteitswaarde.

 

 

Er is gegronde reden om bovenstaande kritiek op El fotógrafo de Mauthausen naar de achtergrond te schuiven en wel hierom:

De rode draad in de film is niet hoe triest en onmenselijk het lot van de gedeporteerde gevangenen was. Het is ook een onmogelijke opgave om zo veel jaar na dato de verschrikkingen van de uitgemergelde kampbewoners realistisch te verfilmen, los van de vraag hoe wenselijk dat zou zijn.

De rode draad in de film is niet hoe misdadig de SS’ers in Mauthausen waren. In de meeste oorlogsfilms komen SS’ers naar voren als letterlijk en figuurlijk zwarte monsters wier optreden de hele film door een zwartwitbeeld geeft. Niets makkelijker dan dat. In El fotógrafo de Mauthausen zien we echter dat met name de verhouding tussen de hoofdpersonen, de SS-fotograaf Paul Ricken (Richard van Weyden) en de Spaanse gevangene Francesc Boix (Mario Casas) die de foto’s ontwikkelt en afdrukt, aan veranderingen onderhevig is. Die ontwikkeling is een grote bijdrage aan de verhaallijn en vergroot de spanningsboog van de film.

De rode draad in de film, ook al is het bloedrood prikkeldraad, is de opzet en uitvoering van het levensgevaarlijke plan om negatieven van door Ricken gemaakte foto’s het kamp uit te smokkelen. Hoewel je op je vingers kunt natellen dat er een happy end zal volgen, blijft het toch uitermate boeiend de intensieve, gevaarlijke en lastige onderdelen van dat project te volgen. Waar in mijn ogen veel oorlogsfilms dramatisch sneuvelen doordat er een sentimenteel-romantisch liefdessausje overheen wordt gegoten -in veel gevallen betreft het een Amerikaans filmproduct; zodoende- en waar zo vaak de Tweede Wereldoorlog wordt uitgebuit om er een commerciële kaskraker van te maken, met voor mij Schindler’s List en Soldaat van Oranje als typische vertegenwoordigers (en er dan ook nog eens een musical van maken, godbetert!), blijft El fotógrafo de Mauthausen subtiel, beschaafd en imponerend verslag doen van een op ware feiten berustende poging de wereld na de oorlog aan bewijsmateriaal te helpen over wat er zich in Mauthausen afspeelde.

Een van de meest spanningverhogende elementen in de film is de voortdurend aanwezige vraag of iemand betrouwbaar genoeg is, of juist onbetrouwbaar, om in het risicovolle complot te worden betrokken. Iedere keer weer is het voor de kijker, die zich wat graag identificeert met initiatiefnemer Boix, maar de vraag hoe dit zal uitpakken. Daarbij kan eveneens worden betrokken wat de rol is van twee niet-hoofdpersonages: dat is allereerst het zoontje Anselmo van de invalide vader die we meteen in het begin te zien krijgen. Hij komt verderop zó prominent in beeld dat iedereen moet voelen dat hij iets gaat betekenen in het verhaal; dat kan van alles wezen. Daarnaast de rol van Dolores (Macarena Gómez), de gedwongen prostituee die bij gratie van de SS bezoek krijgt van hoofdpersoon Boix. Daaruit kan zich van alles ontwikkelen, van een liefdesrelatie tot een moord, maar het loopt anders.

Mijn conclusie is helder: vanwege de plot en de opzet, de spanningsboog en de verhaallijn, minder vanwege de filmtechnische uitvoering, is El fotógrafo de Mauthausen alleszins waard te worden bekeken.

__________________________________________________

El fotógrafo de Mauthausen (Spanje 2018; 1’50”)
Regie: Mar Targarona
Beschikbaar in Nederland (via Netflix): februari 2019
IMDB: https://www.imdb.com/title/tt6704776/?ref_=nv_sr_1

 

Mauthausen

Eigenlijk wilde ik het helemaal niet over Mauthausen gaan hebben, maar omdat ik er vandaag op de terugweg vanuit Wenen langskwam, kon ik de verleiding niet weerstaan de afslag van de A1 richting die memorabele plaats te nemen en bezocht ik de gedenkplaats van het concentratiekamp aldaar. Het gaf mij net dat zetje om eindelijk, na ruim twee jaar, mijn reflectie op de film Shoah te geven.

Over concentratiekamp Mauthausen zelf hoef ik niet veel te vertellen: genoeg teksten en beeldmateriaal daarover op internet te vinden. Wel bekroop mij het gevoel dat ik ook eerder al had bij mijn bezoeken aan Terezín (Theresienstadt) en Auschwitz: het is er zo clean. Dat kan ook moeilijk anders. Zeker Auschwitz, dat er vanuit de lucht als een vriendelijk dorpje uitziet, maar ook Mauthausen. Ook de jeugd moet, hoe dan ook, de herinnering in zich opnemen om herhaling te voorkomen. En het moet gezegd: de herinneringsplaats is uitermate informatief opgezet met toelichtingen en tentoonstellingen, alsmede met een groot aantal nationale herdenkingsmonumenten van diverse landen. Bij de ingangspoort van Mauthausen geen inspirerende leuzen als Arbeit macht frei (Dachau, Auschwitz) of Jedem das seine (Buchenwald). SS-ers begroetten binnengevoerde gevangenen met de simpele melding: “Door deze poort komen jullie dit kamp binnen; door die pijp“, wijzend op de lange schoorsteen, “zullen jullie het weer verlaten.
De beruchte dodentrap is via een omweg van dichtbij te bekijken (slecht aangegeven), maar eenmaal daar beland krijg je met eigen ogen een indrukwekkend beeld van wat je uit internetverhalen en -beelden in principe al lang wist.


Toen eind april 2016 de VPRO de film Shoah van Claude Lanzmann uitzond, volbracht ik het niet de zes (deels nachtelijke) uren aan de buis gekluisterd te blijven, maar dankzij internet kan ik er sindsdien vaak en op gepaste tijdstippen naar kijken.

Door de documentaireachtige stijl van de film spreekt er een ingetogenheid uit, maar het is tevens overduidelijk een ingehouden woede. Laat de beelden en de woorden spreken, dan is verder commentaar overbodig. Net zoals Eisenhower vlak na de bevrijding van Mauthausen in 1945 de lokale bevolking uit de omgeving dwong zelf in het kamp te komen kijken en zich er een oordeel over te laten vormen, zonder verder commentaar.

Shoah laat de feiten en interviews het werk doen, niet de onderliggende emoties. Er is ook niet veel verbeelding nodig om achter de coulissen van de vertoonde beelden zelf te constateren dat de film een beeld schetst van een niet te bevatten werkelijkheid die zich niet laat rijmen met de werkelijkheid en normen van nu, ook al krijgen wij uit andere delen van de wereld nog steeds zoveel signalen van middeleeuwse praktijken die wij hier alleen uit 1939-1945 kennen.

Op zich heb ik daaraan niets toe te voegen, maar Shoah zette mij op het spoor (sorry voor de beeldspraak) van twee bijkomende aspecten, ongetwijfeld minder desastreus dan het lot van de Joden, zigeuners, homo’s, Slaven, Jehova’s, communisten en andere asocialen, maar die toch onlosmakelijk met de bezetting en de Endlosung zijn verbonden.

Ik ga daarover twee vervolgartikelen publiceren. Eentje over de logistieke problematiek van de treintransporten naar de diverse kampen, en eentje over de levenslange wroeging en schaamte van hen die zelf, of hun ouders, geconfronteerd zijn of zijn geweest van samenwerking, gedwongen of niet, collaboratie, vrijwillig of niet. Ik vraag me af in hoeverre de top van het Derde Rijk zich van beide aspecten en hun consequenties bewust is geweest.

Ik ben zelf geen oorlogsslachtoffer. Weliswaar verwekt in een voormalig Jappenkamp in Tha Muang in Siam en prenataal opgegroeid al varend en reizend van Siam naar Oss door het Suezkanaal, verdien ik slechts het predicaat “tweede generatie”. Maar als nakomertje kreeg ik wel te maken met de verhalen van alle andere gezinsleden, in mijn herinnering elke dag weer aan tafel, maar ook nu nog steeds als er tijdens familiebijeenkomsten wordt gespeecht. De jappenkampen en de nagelaten wonden zijn nog steeds aanwezig, behalve bij mijn vader die, jarenlang werkzaam aan de Birmaspoorlijn, tot zijn dood de kaken op elkaar hield. Nog steeds koopt niemand van ons een Japanse auto. Het wachten is op de terugkeer van, of de compensatie voor de 12-cilinder Dodge D-8135 van mijn vader die hij in Bandoeng bij de internering in 1942 moest achterlaten.

In mijn familie heeft iedereen de oorlog overleefd, behoudens mijn achterachteroudoom Pierre Loonen (1884-1944) die na Buchenwald (1943) en Majdanek/Lublin (1944) als vermist staat genoteerd.

 


Dat de Tweede Wereldoorlog nog steeds de gemoederen bezighoudt, is voor mij een stimulans te meer de herinnering eraan levend te houden en door te geven.
__________________________________________________________________________

Vorig bericht: Tramlijn 8
Volgende berichten: De zijkant van Shoah (1 van 2) en De zijkant van Shoah (2 van 2)