Antoniemen gesorteerd

In alle talen, dus ook in het Nederlands, komen zogenaamde antoniemen voor. Dat zijn woordparen waarvan de leden in zekere zin een aan elkaar tegengestelde betekenis hebben: vroeg – laat, dik – dun, opbouwen – afbreken, man – vrouw, antoniem – synoniem.
Buiten beschouwing laat ik de zogenaamde basaltwoorden, woorden die uit twee delen bestaan die met elkaar een oppositie vormen: basalt, volledig, morgenavond en boosaardig bijvoorbeeld (bas-alt, vol-ledig, morgen-avond, boos-aardig). Daarvan heeft Battus er in zijn Opperlandse Taal- & Letterkunde (1981) een zeventigtal beschreven.

Binnen de groep van Nederlandse antoniemen bestaat er echter ook een deelverzameling van woordparen waarvan beide leden identiek zijn. Ik beschrijf van die groep enkele voorbeelden:

  • gijzelaar kan zowel actief de gijzelnemer betekenen, als passief de gegijzelde.
    Zo ook:
  • martelaar actief: folteraar; passief: bloedgetuige.
  • model kan zowel duiden op het origineel waarvan nabootsingen worden gemaakt: fotomodel, modelschool, als op de nabootsing van een origineel: modelbouw, modelspoorbaan.
  • gesorteerd. Kopen we gesorteerde appels of eieren, dan zijn die zoveel mogelijk overeenkomend in gewichtsklasse, grootte, kleur of soort; kopen we echter gesorteerde bonbons, dan krijgen we bonbons die juist zoveel mogelijk verschillend in gewichtsklasse, grootte, soort of kleur zijn.
  • knalpot is een onderdeel van het uitlaatsysteem onder een auto, bedoeld om het geluid van de explosiemotor te dempen, maar ook kan het rond oudjaar om een vuurwerkartikel gaan, bedoeld om juist zo veel mogelijk explosielawaai te produceren.
  • slaap kan zowel de oorzaak als het gevolg betekenen: Wie slaap heeft, heeft slaap nodig.
  • direct heeft zowel de betekenis nu, onmiddellijk, als niet nu, straks: Op het verzoek “Wil je direct hier komen!” kan als reactie komen: “Ja, ik kom nu direct” / “Nee, ik kom direct wel”.
  • meteen hetzelfde als direct: nu, onmiddellijk dan wel niet nu, straks. Voorbeeld: “Wil je meteen hier komen!” met als mogelijke reacties: “Ja, ik kom nu meteen” / “Nee, ik kom meteen wel”.
  • dadelijk hetzelfde als direct en meteen. Merk op dat bij deze drie woorden de betekenis “niet nu, maar straks” kan worden uitgedrukt door er zo voor te zetten en/of wel er achter: “Ik kom zo dadelijk wel”, “zo meteen wel”, “zo direct wel”.
  • voor niets kan zowel betekenen dat het je niks kost (“gratis“) als dat het je niks oplevert (“zinloos, nutteloos“) in bijvoorbeeld een zin als “Ik heb het voor niets gedaan“.

Het verschijnsel doet zich niet alleen bij naamwoorden voor; ook sommige werkwoorden horen tot deze speciale groep antoniemen:

  • afmaken heeft zowel de betekenis “de constructie voltooien” als “de destructie voltooien”. “Het hondenhok afmaken” is wezenlijk een andere activiteit dan “de hond afmaken”. Zie bij de reacties hieronder voor meer informatie over het voorvoegsel af- in dit verband.
  • in elkaar timmeren herbergt een soortgelijke dubbelzinnigheid. De zin “Ik ben ons hondenhok in elkaar aan het timmeren” kan zowel op de constructie als op de destructie duiden.
  • informeren kan het vragen naar informatie betekenen (“Zij informeerde naar onze plannen”), dus van A naar B, maar ook juist het verstrekken van informatie (“Wij informeerden haar over onze plannen”), dus van B naar A. Let wel dat hier het te kiezen voorzetsel dinstinctief is, net als bij terugkomen op (“van niets iets maken”) versus terugkomen van (“van iets niets maken”). Iets om bij de redactie van het NOS-journaal nog eens onder de aandacht te brengen.

Naar mijn mening kunnen we tot bedoelde groep van antoniemen ook hele zinnen rekenen die, afhankelijk van de intonatie, van de context of van de verhouding die gesprekspartners tot elkaar hebben twee elkaar tegengestelde betekenissen dragen:

  • “Dat moet je eens proberen!” kan een aansporing zijn om iets wel te doen, maar ook een waarschuwing om juist iets niet te doen.
  • “Vind je dit niet de moeite?” kan betekenen dat de spreker het zelf eigenlijk wel de moeite vindt, maar ook dat de spreker vermoedt dat de aangesprokene het zelf niet de moeite vindt. De betekenissen laten zich parafraseren door: “Ben je het met me eens dat dit de moeite is?” en: “Is het zo dat jij dit niet de moeite vindt?”
  • “Als hij niet snel contact opneemt, kan hij gemist worden.” In deze zin ligt de betekenis besloten “…kan het zijn dat ze hem kwijt zijn“, d.w.z. is hij er niet terwijl hij er wel had moeten wezen, maar ook “…kunnen ze ook wel zonder hem“, d.w.z. is hij er wel terwijl ze liever hadden dat hij er niet meer was.

Ken je meer van dit soort antoniemen?
Stuur me die dan in een reactie of per e-mail toe aub.