L’Histoire de la Science Hellène

Boekbinden, in het bijzonder het restaureren van boeken, is voor mij een hobby, geen beroep. Zo af en toe moet ik wat herstelwerk verrichten aan boeken die wij ter verkoop aanbieden, maar voor de rest beoefen ik de hobby als tijdverdrijf, of als ik er iets moois van wil maken, of om de vaardigheid niet te verliezen. Soms echter beginnen mijn handen echt te jeuken, zoals bij nevenstaand boek dat zo deerlijk uit elkaar lag dat ik het niet langer kon aanzien. En geholpen door mijn gedwongen huisisolement, dat hier gewoon confinement heet, maakte ik er een projectje van. Een summier verslag, dat ik ook wel “l’Histoire de la Science de Reliure” kan noemen.

Ik heb het dan over het boek van Paul Tannery, Pour l’Histoire de la Science Hellène, uitgegeven in 1930 door Gauthier-Villars & Cie te Parijs. Een vrij fors boek van 26×16½x4 cm, XXIV+436 bladzijden en een gewicht van ruim 1100 gram. Het bindwerk van de Parijse uitgever was daarop niet berekend, zoals uit bovenstaande afbeelding blijkt.

Restauratiewerk steunt op twee uitgangspunten: wat wil je ervan maken en wat kun je ervan maken. Het eerste legt de bovengrens vast, het tweede de ondergrens.

De planning
Wat ik in dit geval wilde: de binding herstellen en vooral verstevigen, en de papieren omslag vervangen door een iets steviger kartonnen omslag. Laten we dat eerst nader puntsgewijs beschouwen.
(NB: Alle foto’s zijn aanklikbaar voor een groter formaat op een nieuw tabblad.)

(1) Al meteen bleek dat de binding volstrekt ontoereikend was en om die reden ook deels was gebroken.
In alle katernen zaten twee gaatjes waardoorheen een dun stukje garen was genaaid om de zaak (vergeefs) bij elkaar te houden. Zie bij de rode pijltjes hiernaast.
Het was dus zaak alle bestaande binding te verwijderen, in de katernen meer gaatjes te prikken en ze met iets steviger garen opnieuw aaneen te naaien. In feite was dit de hoogstnoodzakelijke ingreep.

(2) Een ander manco was dat de papieren rug aan de katernen vastgeplakt was (geweest) en dientengevolge bij het openslaan van het boek onherstelbaar was gescheurd en zelfs voor de helft ontbrak. Zie rechts op de foto. Die moest dus helaas als verloren worden beschouwd.


(3) Vervelend was de constatering dat de pagina voorin met titel en impressum voor eenderde deel helemaal was afgescheurd; het losse restant was nog wel aanwezig, zodat een poging de twee delen weer aan elkaar te bevestigen tot de opties behoorde.

(4) Verder vermeldde de voorlaatste pagina van het boek, onderaan de inhoudsopgave, dat er zich een Planche, Portrait de Paul Tannery in het boek bevond. Mijn vermoeden was dat het hier ging, zoals niet ongebruikelijk, om een linker pagina tegenover de titelbladzijde, het zogeheten frontispice. Maar daar zat geen portret en ook was niet zichtbaar of dat er ooit had gezeten. Evenmin zat er elders in het boek een pagina met afbeelding, noch dans le texte, noch hors texte. Maar mij leek het wel mogelijk in die lacune te gaan voorzien.

(5) Het papieren voor- en achterplat waren nog wel aanwezig, maar rondom nogal beschadigd. Zie de foto helemaal bovenaan dit artikel. Het leek me wel doenlijk die bij te snijden en op de aan te brengen kartonnen platten opnieuw te bevestigen.

Tot zover de werkzaamheden die ik in de planning opnam.

De beschikbare materialen
Wat ik ervan feitelijk kon maken, werd beperkt door de mogelijkheden en mijn vaardigheid. Tijd was daarbij geen factor, want onder het gegeven corona-isolement was die in ruime mate voorhanden. Wel hield ik vast aan mijn gewoonte om in principe alleen materialen te gebruiken die ik al in huis had. Dat is een soort van zuinigheid, maar ook van mijn houding dat alles een tweede of derde kans op hergebruik verdient. Fransen bewaren alles en weggooien kan altijd nog. Ik had die attitude al, en die is in de loop der jaren hier alleen maar versterkt. Ik kan nu al zeggen dat ik voor de hele restauratie ook niets heb moeten kopen: alles was in huis, al zou ik het wat mooier hebben kunnen maken door nog een en ander nieuw bij te kopen. Zo had ik bijvoorbeeld liever een bruin of blauw leeslint willen aanbrengen, maar ik had alleen maar rood en geel liggen. Soit.

Hetzelfde gold voor de attributen die bij een boekrestauratie onontbeerlijk zijn. Naast de artikelen op bijgaande foto, waarop nog het strookje gaas voor de rug ontbreekt en een pak stijfsel/behangplak alsmede de kartonnen platten, had ik al langer de beschkking over een naaibankje, een prikblok, een zogenaamd ‘derde handje’ en een drietal boekpersen. Zij komen verderop nog wel in beeld. Daarmee moest ik het doen en leek het mij ook doenlijk.

De werkzaamheden
(1) Het verwijderen van de oude binding, dus het lostrekken van alle garen en het lospeuteren van de restanten van de rug was een fluitje van een cent. Daarmee kwamen het voor- en achterplat los te liggen en waren alle katernen van elkaar gescheiden.
Vervolgens  prikte ik met behulp van een kartonnen malletje met vier gemarkeerde posities, op het prikblok katern voor katern in elke vouw nog vier gaatjes bij, twee links en twee rechts van de bestaande gaatjes (rode pijltjes) om een steviger naaiing te kunnen gaan aanbrengen.

Met alle katernen in de goede volgorde en richting weer op elkaar liggend en geklemd in het derde handje, markeerde ik die volgorde met diagonale viltstiftlijnen, zoals je dat ook bij machinaal gebonden boeken wel eens ziet. Dat is bepaald geen overbodige luxe; sterker nog, het behoort tot de basisvoorschriften voor boekbinders. Ik weet het als geen ander: ooit heb ik eens een boek ingebonden dat nota bene over boekbinden gaat, en legde ik per ongeluk twee katernen op hun kop op de stapel, de bovenkant dus haar onderen. Bij het doorbladeren moet je dus voortaan halverwege het boek omkeren om verder te kunnen lezen. Het gebeurt mij nu geen tweede keer meer.
Overigens kun je op de foto goed zien dat de oorspronkelijke gaatjes, de twee dus in het midden, in 1930 ook maar zo’n beetje met de Franse slag waren geprikt; ze zitten niet bepaald in lijn. Dat is niet echt erg voor het binden, maar het ziet er niet uit. ‘Mijn’ vier rijtjes gaatjes aligneren een stuk beter en dat is prettig voor het aanbrengen van de verstevigingsbandjes in de volgende fase.

Het naaibankje dient om katern voor katern op elkaar te kunnen naaien, te beginnen met het achterste katern. Dan is het verder een geduldwerkje: met naald en draad rechts van buitenaf insteken, door het naastliggende linker gaatje weer naar buiten, om het verstevingsbandje heen weer naar binnen door gaatje drie en dan door het linker gaatje weer naar buiten. Even goed straktrekken. Volgende katern erop en in omgekeerde volgorde de draad weer naar rechts toe rijgen. Even goed straktrekken. Derde katern erop en dan weer naar links.
Daar aangekomen moet je een kettingsteek maken om te voorkomen dat de katernen onderling gaan verschuiven. Je haalt de naald, die nu links uit het derde katern is gekomen, tussen het eerste en tweede katern door en ‘pakt’ daarmee de steek tussen die twee katernen. Even goed straktrekken. Daarna prik je de naald door het linker gat van het vierde katern en zitten de katernen 2, 3 en 4 aan de linker kant gekettingd. Dat doe je vervolgens iedere keer rechts en links voor je een nieuw katern gaat bevestigen.

Een paar uur later heb je de in dit geval 16 katernen van 32 bladzijden aan elkaar genaaid. Dan, in het derde handje, goed insmeren met boekbinderslijm, de kapjes, het leeslint en de strook gaas ter versteviging erop drukken, en het boekblok is in feite klaar.
Had ik de beschikking gehad over een industriële papiersnijmachine, dan had ik (vóór het aanbrengen van de kapjes en het leeslint natuurlijk) het boekblok eerst rondom schoongesneden. Maar zo’n doodeng apparaat heb ik jammer genoeg niet in huis.

(3) (De volgorde van de feitelijke werkzaamheden correspondeert niet helemaal met de voorgenomen orde der dingen, maar kwam zo toch beter uit.)
Een verhaal apart was namelijk de afgescheurde pagina voorin. Natuurlijk kun je met Aslan (foutief ook bestempeld als ‘onzichtbaar plakband’) de zaak weer aan elkaar plakken, maar fraai is dat niet en bovendien was de scheurlijn niet recht, maar sterk gebogen. Eerst probeerde ik de snijvlakken met boekbinderslijm in te smeren en dan tegen elkaar te plakken, maar dat gaf na droging een doorzichtige naad. Toen probeerde ik die lijm te vermengen met fijn zaagsel om er wat kleur aan te geven, maar ook dat leverde geen geweldig resultaat op. De situatie is nu dat weliswaar de pagina weer één geheel vormt, maar het blijft een lelijk gezicht. Het is mijn vak niet, en in het werken met Japans papier, zoals wordt aanbevolen in dergelijke situaties, heb ik geen ervaring. Operatie dus grotendeels mislukt.

(2) Met het genaaide en gelijmde boekblok een nachtje in de pers was het zaak aan de band te beginnen. Gelukkig heb ik nog genoeg karton in allerhande formaten en diktes in huis. Ik koos voor 1 mm dik karton; het hoeft ook geen altaarmissaal te worden met houten platten. Met bekleding buitenop en schutblad binnenin komt dat dan op ±2½ mm dikte uit.
Ik gebruik, zoals gezegd, graag wat ik nog in huis heb, en zo kwam ik op het idee om een rug te snijden uit wat bij ons thuis het Siamkoffer heet. Dat is, zo vertelt de overlevering, het koffer waarmee mijn moeder met alle kinderen in begin 1946 repatrieerde van Bangkok naar Oss. Dat lederen koffer lag al tientallen jaren bij mij op zolder en was inmiddels van ellende uit elkaar gevallen doordat het stiksel was verweerd. Ik heb dat toen ooit eens van zijn beleg ontdaan en de nog bruikbare stukken leer afgesneden en die op een stapeltje opgeslagen. Zo kon het boek nog een familiair-emotionele band krijgen, letterlijk en figuurlijk. Uit pure luxe besloot ik er ook nog vier verstevigingshoekjes van te snijden. Zie de afbeelding hierboven bij De beschikbare materialen. Voor de bekleding van de platten koos ik voor zwart bukram (soort kunstleer). Net echt.
Het inhangen van het boekblok in de band bestaat uit twee stappen: het op maat snijden van de schutbladen, die uiteindelijk band en boekblok bij elkaar houden, en dan het lijmen van die schutbladen aan enerzijds de band en anderzijds het boekblok. Dat gaat bij mij altijd mis. Als het schutblad al niet gaat bobbelen, of vouwen gaat vertonen, komt het altijd wat scheef te zitten en eenmaal wat aangedrukt krijg je het met geen onmogelijkheid weer mooi los om het recht en haaks te bevestigen. Of het lijkt goed te zitten, maar bij het openen van het boek gaat het trekken en zelfs scheuren.
Dit keer viel dat echter reuze mee, behalve het mooi naadloos afsnijden langs de verstevigingshoekjes. Noem het dan maar ‘ambachtelijk bereid’.
Wat dan ook nog een heikel punt is: aan de rugzijde moet de onderlinge afstand tussen de platten corresponderen met de dikte van het boekblok, zowel in geopende als gesloten toestand van het boek. En dat komt op de milimeter nauwkeurig. Zitten de platten te ver uit elkaar, dan heeft het boek ‘een te grote broek aan’ en dat ziet er niet uit; zitten de platten te krap op elkaar, dan gaan de platten aan de buitenkant wijken en ook dat is geen aanbeveling. Natuurlijk meet je een en ander tevoren goed uit, maar steeds is het maar afwachten of het ook klopt.
In dit geval had het in zoverre wat speling dat de vrij slappe, lederen rug zelf niet aan het boekblok was geplakt, zoals dat oorspronkelijk met de papieren rug wel het geval was. Daardoor kan de rug nu vrijelijk wat meer open en dicht plooien.

Restte nog het vervaardigen van het vervangende portret van Paul Tannery op het frontispice. Van hem circuleert op internet een goed bruikbare foto. Die heb ik met een ‘naamplaatje’ op gladder papier geprint en samen met een beschermend doorzichtig schutblad (tegen het doordukken van de inkt) apart op de bestemde plek voorin ingelijmd. Dat leverde verder weinig problemen op.

De voorlaatste stap was het persen van het ingebonden boekwerk, ditmaal in de grote, zware pers en meer dan 24 uur.
Alles aan de keukentafel, want de keuken is hier ’s winters der mensen habitat. Dan kun je ook de cuisinière tijdig bijvullen en is het er lekker warm.

Tijd dus om nu eens heel andere dingen te gaan doen, te eten, te gaan slapen, of wat dan ook.

(5) Met opzet had ik gewacht met het bijsnijden en opplakken van de oorspronkelijke voor- en achterkant van het boek. Immers, mocht het zo zijn dat er nog iets aan de platten of bekleding ervan moest gebeuren, dan kon ik die papieren pagina’s er niet meer eerst vanaf halen.
Maar dat bleek niet nodig, en zo kon het vele werk worden afgerond met een min of meer originele voor- en achterkant en achtte ik de hele operatie voor zeker 75% goed geslaagd. Nobody is perfect.

2 thoughts on “L’Histoire de la Science Hellène

Laat een reactie achter op Jos Heitmann Reactie annuleren

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.