1917

Ik ben geen frequent bioscoopbezoeker maar vorige week greep ik de kans aan om in het Noord-Brabantse Cuijk de recente film 1917 te gaan bekijken. Die ging in december 2019 in Londen en vorige maand in Frankrijk en de Benelux in première. Ik kwam er positief vandaan. Deels is dat te verklaren door de ambiance van de bioscoop zelf; voor het grootste deel natuurlijk door de film waarvan ik nu alvast kan verklappen dat ik hem een ieder aanraad.
Maar dan wel in een echte bioscoop, niet thuis op een klein schermpje.

De Industry-bioscoop in Cuijk is nog maar een dik half jaar geopend. De entree en het personeel scoren een dikke voldoende, en de sfeervolle zaal is top. Gehoorde klachten dat de rugleuningen van de stoelen te hoog zijn gaan voor mij niet op, gezien mijn lengte. Integendeel: ze zitten me prima. Verder zijn het enorme projectiescherm en de zeer goede geluidsinstallatie een pre, zeker voor een film als 1917, die het vaak van de weidsheid en geluidseffecten moet hebben.

Tot mijn afgrijzen moesten we vooraf aan de film een voorvertoning van James Bonds nieuwste draak aanschouwen: No Time to Die. Zo zich in Nederland nog iemand afvraagt waar de hufterigheid van delen van de hedendaagse bevolking vandaan komt, hoe het bestaanbaar is dat kinderen van 13, 14 jaar met een mes op zak lopen en er ook nog misbruik van maken, hoe geestelijk onvermogen kennelijk vanzelfsprekend wordt gecompenseerd met bruut geweld alsof het de normaalste zaak, zo niet aanvaardbaar standaardgedrag is, die raad ik aan naar Time to Die te gaan. Ik ga niet mee.

Gestuurd door mijn jarenlange interesse in de Eerste Wereldoorlog in Frankrijk (zie bijvoorbeeld HIER) wilde ik mij wel graag een beeld vormen van hoe er vanuit Britse optiek tegen de gebeurtenissen in die jaren werd aangekeken, ook al is dat door een bril van nu en met onmiskenbaar Amerikaanse invloeden. Maar dan nog blijft er voldoende over om positief over de film te oordelen.

Op filmtechnisch vlak wordt 1917 in zowat alle besprekingen geloofd en bekroond om de consistente aaneenschakeling van de scènes, alsof ze in één lange opname zijn gerealiseerd. Dat blijkt onjuist te zijn: door fabelachtige digitale technieken en een zeer zorgvuldige voorbereiding van camerastandpunten konden de losse opnamen schier naadloos aan elkaar worden gekoppeld waardoor er een contituïteit wordt gesuggereerd (‘one continuous shot‘). Dat de opnamen niet op locatie plaatsvonden, ruim rond het Franse dorpje Écoust-Saint-Mein (62 Pas-de-Calais), maar in Engeland en Schotland, is op een enkel detail na niet hinderlijk. Landschappelijk gezien is er voldoende overeenkomst.
Het enige storende verschil zit hem in de rivier-/watervalscène die onmogelijk doet denken aan La Sensée, het stroompje van 27 km dat meer als een slootje door het naburige Croisilles loopt en uitmondt in de Schelde. Het is verderop deels bevaarbaar en deels ook gekanaliseerd. In plaats daarvan werd er gefilmd bij de Low Force Waterfall, River Tees, County Durham, in Noord-Engeland. Dat is niet alleen een geografische blunder, maar ook vormt dit overigens fraai gefilmde, maar nogal Niagara-achtige wildwatergedoe geen essentiële bijdrage aan de verhaallijn. Eerder lijkt het me een knieval voor Amerikaanse lust naar stuntwerk en andere effecten die het met waarheid en werkelijkheid niet zo nauw nemen. In Trumpistan moge dat common use zijn, hier in Europa hoeven we dat niet zo. Het is bijvoorbeeld maar de vraag hoe alle uiterst waardevolle papieren die  korporaal Schofield zo zorgvuldig bij zich draagt en die het bewijs voor zijn opdracht bevatten, even later kurkdroog uit zijn borstzak tevoorschijn komen, ook al zaten ze in een zogeheten waterdicht blikje.

Wat stuntwerk en trucages betreft is er nog meer te melden. Hedendaags filmpubliek is aanmerkelijk meer gewend dan honderd jaar geleden. Toen immers zou bij de scène waarin het Duitse jachtvliegtuig neerstortend op ons afkomt en de boerenschuur binnenvliegt het grootste deel van het publiek gillend en in paniek de zaal zijn uitgehold, elkaar vertrappend om aan een onafwendbare ramp te ontkomen. Nu vinden wij het wel aardig gefilmd en verbazen wij ons er alleen nog maar over waarom de twee korporaals de stommiteit begaan die wij ook van konijntjes en vossen kennen die je ’s nachts voor je koplampen krijgt, namelijk dat zij recht vooruit wegrennen, precies in de loop van de aanstormende vliegmachine, in plaats van een veilig heenkomen te zoeken door simpelweg juist opzij te springen.

Soms scheelt het niet veel, of het rigide vasthouden aan de hoofdintrige leidt tot waarnemingen die wij eigenlijk kennen van stripverhalen. Daar is het de normaalste zaak van de wereld dat toevalligheden de oplossing of uitweg bieden, dat de stijlfiguur van de Deus ex Machina veelvuldig wordt gehanteerd om verder te komen in het verhaal. Dat het tweetal niet omkomt door die brandende Duitse jager (en ga nou verder niet miezemuizen over de vraag of dit nu eigenlijk wel een Albatross type D-II of D-III was of kon zijn; dat doet er helemaal niet toe), mag een godswonder heten. We worden op het verkeerde been gezet: het wordt wel magistraal vervolgd doordat de uit zijn cockpit gesleurde Duitse piloot korporaal Blake vermoordt. Dat is tweemaal op het verkeerde been gezet worden: eerst dat het neerstorten zelf niet dodelijk blijkt te zijn, vervolgens dat al na 44 van de 129 minuten Blake als een van de twee hoofdpersonen overlijdt en dus verder buiten beeld blijft. Dat zien we niet vaak in films of romans. Bovendien krijgen de verhaallijn en de spanningsboog een extra dimensie: waar aanvankelijk een deel van de opdracht was dat Blake zijn broer aan het front moest terugvinden om hem met zijn hele legereenheid voor een wisse dood te behoeden, is het nu Blake zelf die omkomt, en zijn broer blijft gespaard.

Desondanks vind ik het wat onwaarachtig en dus ook wel storend dat er wat momenten te zien zijn waarop het Suske-en-Wiske- of Kuifjegehalte komt bovendrijven. Na de ontploffing in de Duitse kazemat ligt Schofield bedolven onder het puin. Ieder normaal mens zou tal van botten hebben gebroken en half doodbloeden, maar nog geen minuut later wandelt hij doodgemoedereerd weer door de desolate velden, alleen zijn ogen nog uitwrijvend. Over de niet-natte foto’s en andere papieren na de watervalscène heb ik het hierboven al gehad. En net als Kuifje en Lambiek hoeven de hoofdpersonen nooit te eten of naar de wc, als waren dat niet terzake doende nevenintriges. Daarmee wordt het potentiële nadeel veroorzaakt dat je als lezer of kijker er van meet af aan wel gerust op kunt zijn dat het wel goedkomt, dat er een happy end zal volgen, en worden we intussen geamuseerd met een spanningsboog die bestaat uit omstandigheden en details die de weg erheen lastig en bijkans onoverkomelijk maken, maar heus wel miraculeus worden vermeden of overwonnen. Maar goed, in Amerika gebeurt wel meer wat wij tot voor kort voor onmogelijk hielden. Dat is jammer en het is al helemaal niet conform onze kennis van de loop en afloop van de Eerste Wereldoorlog.

Inhoudelijk stond regisseur Sam Mendes voor een lastige opgave: hij putte, naar zijn zeggen, uit de verhalen van zijn grootvader die in WO-I had meegevochten, maar om er een commerciële film van te maken moest hij voortdurend op en neer bewegen tussen non-fictie en fictie, tussen documentaire en dramafilm. Dat is wel of niet goed gelukt – het is maar vanuit welk perspectief je het bekijkt. Ik ben van mening dat je 1917 niet mag veroordelen om feitelijke onjuistheden, omdat de grote lijn en de suggestie van de toenmalige omstandigheden ruimschoots voldoende tot hun recht komen. Er bestaat ook nog een grote hoeveelheid beeld-, geluid- en fotomateriaal uit de eerste hand, naast de vele geschreven documenten die 1914-1918 dichter bij huis brengen, ook al zijn al die getuigenissen natuurlijk ook vaak vreselijk subjectief, zo niet tendentieus. Lees, bekijk en beluister ze maar om een wat realistischer idee te krijgen.

Sommige waarden overleven de eeuwen: 1917 houdt zich in grote mate aan de klassieke dramavoorschriften, bekend als de drie eenheden, gebaseerd op theorieën van Aristoteles en vanaf de 16e eeuw als leidend beschouwd in Europa.

– De eenheid van tijd gebiedt traditioneel dat de gebeurtenissen zich binnen 24 uur moeten afspelen. Daaraan wordt in 1917 voldaan: beginnend in de loop van de ochtend, eindigt het verhaal daags erop ‘ergens’ in de ochtend. Een precieze urenindicatie hebben we niet, maar we zitten niet ver van de tijdspanne van maximaal een etmaal af.

– De eenheid van plaats is afwezig in 1917. Die eenheid stamt uit een tijd dat het publiek onvoldoende over het abstractievermogen beschikte om een verplaatsing van de gebeurtenissen te ‘snappen’ of realistisch te vinden. In de afgelopen eeuw echter is dat besef al wel ruimschoots doorgedrongen, vooral vanwege de grotere mobiliteit en de enorm toegenomen communicatiemiddelen. Dat wij dus de hoofdpersonen in 1917 volgen over een op zich nog vrij beperkt gebied rond Écoust-Saint-Mein is in geen enkel opzicht hinderlijk voor de toeschouwer, die als het ware met de protagonisten meeloopt door het Noord-Franse frontgebied. Vergelijk het met de Odyssee, waar de hoofdpersoon ook een dramatische tocht onderneemt die de toeschouwers letterlijk meemaken – dus ook geen eenheid van plaats. De oplettende kijker merkt wel dat er in 1917 geen grote tijd- of verplaatsingssprongen zitten, net zo min trouwens als grote episoden van tijdverdichting of -verbreding. De camera blijft dicht bij de hoofdpersoon en verplaatst zich slechts met hem. Deze technisch vernuftige montage bevordert bovendien de mogelijkheid voor de toeschouwers zich met die hoofdpersoon te identificeren.

– De eenheid van handeling (geen nevengebeurtenissen mogen de hoofdhandeling verstoren) blijft de hele film lang gehandhaafd. De initiële opdracht (voorkom een Britse aanval om 1600 mogelijke slachtoffers te voorkomen) blijft de leidraad voor alles wat we onderweg zien gebeuren. Daarvan wijkt de verhaallijn niet af en nevenintriges blijven uit. Ik zeg dat met nadruk omdat de Amerikaanse Hollywood-filmtraditie nogal graag kickt op het invoegen van een sentimentele romantische subintrige, waarbij doorgaans een heteroman al dan niet bewust of toevallig een heterovrouw ontmoet en er tussen beiden ‘iets’ ontstaat, hij altijd een kop groter dan zij, waardoor het gebodene iets (zoet)sappigs krijgt dat het voorgeprogrammeerde publiek blijkbaar weet te waarderen of maar heeft te slikken. In 1917 dreigt dat ook even als Schofield zich ’s nachts in een huis verschanst waar een vrouw en een baby blijken te vertoeven. Maar het gevreesde romantische sausje weten de Britten er goddank uit weg te houden: hij moet snel verder om zijn opdracht te vervullen en daarmee aan de eenheid van handeling te blijven voldoen.

Mijn grootste punt van kritiek op 1917 is de muziek. Wat mij bij het zien van de film opviel en behoorlijk stoorde, vond ik later treffend verwoord in de bespreking door Christelle Point, die schreef:

dans «1917», elle [la musique] est presque dérangeante tant elle appuie les effets et tant elle est forte et omniprésente. A mois d’en faire presque un personnage du film comme l’avait fait Christopher Nolan avec « Dunkerque », la musique parasite trop souvent les images. C’est le seul et inique bémol que j’adresse à «1917 » sur sa forme
(in “1917” is ze [de muziek] bijna storend door de manier waarop ze de effecten ondersteunt en doordat ze zo sterk en alomtegenwoordig is. Tenzij je haar bijna een personage in de film maakt zoals Christopher Nolan deed met “Duinkerken”, belemmert de muziek te vaak de beelden. Het is het enige en niet te rechtvaardigen minpunt waarop ik “1917” qua vorm aanspreek).

Dat zit zo, in mijn beleving: Point maakt een onderscheid waarmee ze de spijker op de kop slaat. Muziek kan worden ingezet als het hoofdpersonage, zoals we dat al enkele eeuwen kennen in de zogenaamde programmamuziek. Ik noem slechts Haydns Speelgoedsymfonie, Smetana’s Má Vlast, en heel sterk ook Russische composities als Sheherazade (Rimski- Korsakov), de Schilderijententoonstelling (Moessorgski) en Peter en de wolf (Prokofiev). Daar draait het om de muziek die verwijst naar een buitenmuzikaal, al dan niet tekstueel gegeven.

Muziek kan ook worden in gezet om de tekst, als hoofdonderwerp, beter te kunnen overdragen door die op muziek te zetten. Van het Gregoriaans tot de Britse community singing, van bruiloften en partijen tot voetbalstadions en volkstaalliturgie, muziek is een uitnemend middel om een tekst beter te duiden door er nog iets geweldigs aan toe te voegen, al dan niet sacraal, maar in elk geval iets wat saamhorigheid benadrukt.

Vanaf de polyfonie trad er een zekere verschuiving op: de muziek werd prominenter en dominanter, ten detrimente van de tekst die er uiteindelijk soms met de haren was bijgesleept om de muziek maar te kunnen zingen. Dan krijg je bijvoorbeeld de opera, en in een latere fase de musical. Daar gaat het in hoofdzaak om de muziek, de performance, de dans, de show, het spektakel. De tekst is daaraan onderworpen en lijkt soms wel volsterkt inwisselbaar te zijn door een andere tekst – onverstaanbaar als die vaak toch al is. Wie daarvan houdt, doet er zijn gevoeg maar mee.

Vanaf de stomme film kwam er een nieuwe uitdaging. Aanvankelijk was de techniek het grote struikelblok, maar zeker in de laatste halve eeuw werd het gaandeweg steeds eenvoudiger om met het beeld ook het geluid synchroon op te nemen. Vergelijk het rustig met het essentiële verschil tussen (geluidloze) super-8 films, waarbij je alleen het sonore ratelende geluid van de projector hoort, en de latere video-8 films met een geluidspoor. Toen kon zich de situatie ontwikkelen dat een regisseur de beschikking had over zowel het synchroon opgenomen, natuurlijke geluid en het later toe te voegen geluid ter ondersteuning van de beelden. En daar zit nu precies de grote valkuil.

Synchroon opgenomen omgevingsgeluiden kunnen stemmingverhogend werken.
Kwetterende vogels, tsjilpende krekels, zoemende bijtjes zijn prima ingrediënten voor een Natureingang, zoals kletterende regen tegen vensterruit, donder en bliksem dat overigens ook kunnen zijn.  Dat alles ontbreekt in 1917. Enerzijds wel een vredige opening met een vroegbloeiend weidelandschap (geen zinduidende klaprozen!) met op de voorgrond twee slapende personen, maar de regie zet daar een niet terzakedoende muziekje onder in plaats van de natuurstemming die zo simpel had gekund. Ook geen kanongebulder in de verte, zo typerend voor een duiding van plaats en tijd aan  het WO-I-front. Een misser dus van Thomas Newman. Voor mij had hij geen heel orkest hoeven te mobiliseren. Zijn toegevoegde muziek heeft geen enkele toegevoegde waarde. Integendeel. Had het maar gelaten bij de ‘natuurlijke’, voor mijn part nagesynchroniseerde geluiden van de vliegtuigen, van de als een fakkel brandende kerk van Écoust, van de zuigende geluiden van de laarzen in de modderige grond, van ontploffende granaten.

En, het storendste geluidseffect, wanneer Schofield na het beklimmen van de vernielde kanaalbrug de Duitse sluipschutter in het sluiswachtershuis wil gaan uitschakelen en de trap naar de verdieping bestijgt, de volstrekt zinloze muziek die spanningsverhogend moet werken. Nee dus. We zijn toch niet achterlijk? Ieder van ons weet dat er gevaar dreigt en wat Schofield te doen staat. Het enige geluid dat hier oorverdovend perfect had gefunctioneerd was één minuut absolute stilte, Sir.

Het moge desondanks duidelijk zijn dat ik al met al iedereen van harte wil aanmoedigen 1917 te gaan bekijken. In een echte bioscoop, op een meer dan levensgroot scherm met onontkoombaar goed geluid, waardoor je wordt gegrepen en ondergedompeld in een wereld waarin je niet zou willen leven.

______________________________________

titel: 1917 (GB/USA 2019)
regie: Sam Mendes
script: Sam Mendes en  Krysty Wilson-Cairns
speelduur: 2’09
IMDB: https://www.imdb.com/title/tt8579674/
trailers:

https://www.youtube.com/watch?v=gZjQROMAh_s
https://www.youtube.com/watch?v=1q0KJHLXVag

 

Jargon

Als onverwachte bijvangst bij mijn jarenlange docentschap PR & Voorlichting ben ik mij gaan bezighouden met het onderzoeken en beoordelen van reclame-uitingen, in druk, op radio en op tv. Heel af en toe heb ik daarover al eens een bericht gepubliceerd. Zie bijvoorbeeld:
https://nardloonen.nl/2014/11/13/reclamegekte/

en
https://nardloonen.nl/2017/12/10/de-eczeem-creme-1-van-2/
In die gevallen betrof het voornamelijk incorrect taalgebruik en/of incorrecte informatie. Ik wil het nu even hebben over het tenenkrommende jargon en over de misleidende allusies waaronder advertenties en reclamespotjes ons bedelven.

Voor de zoveelste maal breng ik daarbij in herinnering de elfde stelling uit mijn proefschrift (2003), waarvan de waarheid onverminderd van kracht blijft:

Het volstaat niet commerciële reclame op radio en televisie te kwalificeren als infantilisering van taal en denken. De permanente zweem van misleiding, volstrekt niet ter zake doende associaties tussen het aangeboden product en de setting van de reclame-uiting, het kwetsen van individuele burgers die op uiterlijke of innerlijke kwaliteiten niet voldoen aan de norm die door reclame-uitingen wordt gesuggereerd als standaard en goed, alsmede het gebrek aan juiste en voldoende consumentenvoorlichting die in reclame-uitingen wordt aangetroffen, vragen om verdergaande regelgeving dan de bevoegdheid en werkwijze van de Reclame Code Commissie tot op dit moment.

Ik loop een aantal ‘standaarden’ van het reclamejargon en van reclamebeeldvorming in alfabetische volgorde langs. Compleet is het allerminst, maar mijn insteek is zo ook wel duidelijk, lijkt me. Een vrij willekeurige greep dus uit de vele taal- en beeldinvloeden waarmee de consument wordt verblijd:

BIJTELLING: Een prima manier om de doelgroep van je autoverkopen aanzienlijk in te perken. Is alleen interessant voor zakelijke rijders die hun auto ook deels privé mogen benutten. De genoemde bedragen voor de bijtelling zijn vanaf-prijzen. Ga er maar van uit dat je veel meer zult kwijt zijn, afhankelijk van het aantal privékilometers en de eventuele inkomensafhankelijke heffingskortingen. Het is de zoveelste manipulatie om je de indruk te geven dat je voor weinig geld veel auto krijgt. En ik sluit niet uit dat niet-oplettende kijkers het bijtellingsbedrag lezen als een aanschafbedrag, waarmee de auto wel erg goedkoop wordt en binnen bereik komt.

BUITEN BEREIK:Buiten bereik van kinderen houden“, klinkt het vaak met een zespunts-stemmetje heel vlug en achteraf, vooral bij heftige schoonmaakmiddelen. Terecht natuurlijk; dat staat ook verplicht op de verpakking. Bedoeld effect: u staat op het punt iets te gaan kopen wat zó heftig is en verwoestend, dat uw kind er ernstig last van kan krijgen. En dus is het een prima middel, niet om van uw kinderen af te komen, maar om tevredenstellende resultaten bij de schoonmaak te verkrijgen. Als ik het goed beluister, mag u als volwassene (die het product gaat betalen) zelf het product wèl inslikken.

DUITS: Er was eens een tijd dat men het om begrijpelijke redenen niet commercieel verantwoord achtte Duitstalige spotjes te maken of zelfs maar Duitse producten aan te prijzen. In de laatste decennia komt daarin wat verandering, maar nog steeds wel vaak in aangepaste vorm. Ik noem er drie:
– Versluierend taalgebruik. Jarenlang kregen we in reclame-uitingen en briefpapier niet te weten dat energieleverancier RDW stond voor Rheinisch-Westfälisches Elektrizitätswerk. Dat was niet omdat het bedrijf met zijn bruin- en steenkool zo’n enorme CO2-uitstootvervuiler is, maar eerder omdat weinigen zitten te wachten op Duits gas. Dus gewoon de naam niet voluit noemen (of tot naamsverandering overgaan).
– Nasynchroniseren. Dan koop je nog steeds wel een Duits product, maar je kunt het tenminste niet horen. Zie verder onder NASYNCHRONISEREN.
Vergeet niet dat al sinds 2014 de autoverkoop in Nederland voor bijna 40% uit Duitse auto’s bestond; dat is meer dan het aandeel van Franse en Japanse auto’s samen. In de jaren vóór 2014 was dat nog niet zo. Ook in de witgoedsector (AEG, Siemens, Bosch, Braun, …) hebben Nederlanders wel het nodige vertrouwen.
– Aangepast taalgebruik. Laat een Duitse Opelverkoper ‘gewoon’ Nederlands praten en hem met een soort Prins-Bernhardstemmetje het misplaatste understatement  maken “Duitsers maken geen grappen“. Dan heeft ieder het zijne. Klinkt beter dan “Jedem das Seine”.

GRATIS: Wat je allemaal niet kunt krijgen voor 0 cent: een brochure, een hoortest, 2+1 gratis. Maar gratis geld bestaat niet, dus het komt je duur te staan. Als er al iets gratis is, is dat alleen maar als je eerst of daarbij iets anders koopt en betaalt. Tijdens een reclameblok op NPO2 van 24 november 2019 telde ik zes spotjes waarop iets zogenaamd gratis werd aangeboden. Te vrezen valt dat voor die bedrijven een onafwendbaar faillissement dreigt.

GRIEKS-LATIJN: Omdat adverteerders weten dat het gemiddeld niveau van de kijker op of onder dat van havo ligt, is het gebruik van Grieks en Latijn uiterst effectief. Geen kijkershond weet wat het betekent, maar het klinkt gewichtig, intellectueel, wetenschappelijk en alleen daarom al betrouwbaar. Hydraterend is er zo een; zie aldaar. Echinaforce, van het echinacea-kruid, is er ook zo eentje; die zou dus ook rodezonnehoedkracht kunnen heten, maar dat verkoopt niet.

HAMSTEREN: In de Toelichting  op de BB-brochure “Wenken voor de bescherming van uw gezin en uzelf” uit 1961 staan onder meer de volgende wijze woorden, in aangepaste ambtelijke taal over Uw IJzeren Voorraad, voor het geval de atoombom valt en U met Uw Gezin onder de eettafel bent gekropen tegen de radioactieve straling van een atoombom, of onder de trap een schuilplaats hebt gevonden. Of voor het geval de Russen komen (maar bedenk in die omstandigheid dat zij U zullen vinden en zij Uw IJzeren Voorraad zullen confisceren en consumeren – niet voor niets hebben zij ook al een IJzeren Gordijn opgetrokken, weliswaar gelabeld “Made in West-Germany“, maar dat was om U te misleiden):
Te hopen valt dat AH in komende reclamespotjes over HAMSTEREN!!! dit nog eens goed in ieders oren knoopt. Bedenk daarbij wel dat, de inflatie indachtig, voor gepensioneerden, autobezitters en huurders ƒ 1,00 gelijk staat aan € 1,00, maar wellicht kunt U met Uw bonuskaart daar nog wat op bezuinigen.
Op één punt hadden de Wenken voor eerste hulp gelijk: voorop prijkt het advies:
– blijf kalm
– eerst denken
– dan doen
Neem dat mee als je in de super rondloopt of naar STER-reclames kijkt.

HERHALING: Uitermate irritant en minachtend. Denken ze daargids dat de kijkers in doorsnee dement zijn? Of anderszins vergeetachtig? Of als leerlingen in de klas niet goed hebben zitten opletten? Op mij maakt het hervertoon van een spotje tijdens één reclameblok een indruk van opdringerigheid, van ellebogenwerk, van indoctrinatie, van hijgerigheid. Zolang STER-reclame niet wordt afgeschaft, moet het toch minstens worden verboden tweemaal binnen één blok in beeld te komen.
Op zich is herhaling geen taalvorm, maar wel een stijlfiguur: repetitio; bis repetita manent. Als je maar vaak genoeg iets zegt, wordt het uitindelijk nog geloofd ook. Ene Hermann G. ( † 15 oktober 1946, Nürnberg) kon U daarover van alles duidelijk maken.

HETERO: Het schijnt dat bepaalde soorten producten beter verkocht kunnen worden als er een piemelstijvend heterosausje overheen wordt gespoten. Niet alleen bij hippe drankjes, waarbij je nogal gauw op de versiertoer kunt gaan, maar opmerkelijk genoeg ook bij automobielreclames. Het komt mij voor dat die combinatie de bestuurder/-ster afleidt van de primaire rijtaak: geen ongelukken maken op weg van A naar B.

Dat seksistische gedoe op tv begon al jaren geleden met een spotje voor de Renault Mégane, waar zelfs op de Nederlandse tv de aandacht werd gevestigd op Le Derrière, alsof de uitlaatzijde van een Mégane een vrouwenkont symboliseert.
Intussen is nu mijn grootste irritatie een spotje waarbij pa heeft afgerekend bij het Esso-tankstation en dan in zijn auto zijn (?) dochter op de achterbank zit met naast haar een bloedmooi jongetje met donkere zonnebril op. Pa is nog verbaasd en verschrikt ook. Maar aan het einde van de spot zien we het jeugdige dartele stel in een disco. Esso dus. Pomp dat er maar in. Zie voor nadere toelichting en filmbeelden mijn ESSO-woede. De irritatie over deze reclamespot berust op mistens drie gronden:
A) De associatie die wordt gewekt (zie bovenaan dit artikel) is volstrekt misplaatst; er bestaat geen logisch verband tussen autobrandstof en een liefdesaffaire tussen jongeren.
B) De vraag is of er in het filmpje sprake is van ontoelaatbare en/of ongewenste kinderarbeid.
C) Het rolbevestigende karakter van de STER-spot is kwetsend. Een tankstation is geen legitiem podium voor hetero-educatie van de jeugd.

Turkish Airlines kan er ook wat van. Nog los van het feit dat hun reclamecampagne van eind 2019 is nagesynchroniseerd (zie onder NASYNCHRONISEREN) wekt de spot de indruk dat Turkije alleen uit aantrekkelijke dames bestaat waar ook verwachtingsvolle dames op af vliegen. Dat lijken ze te hebben gejat van de Israelische VVV die in de periode daarvoor Europese mannen poogde te verleiden naar Israel te gaan omdat dat vol zit met gastvrije vrouwspersonen. Alsof het puur mannen zijn die de vakantiebestemming bepalen en de reis betalen, alsof zij hunkeren naar een weekje te worden ondergedompeld in feminiene weelderigheid, alsof het er niet toe doet welk Verweggistan je bezoekt, als het maar een Lustoord van Lekkere Wijven is. Let vooral ook op de tafeltjes op de achtergrond, waar mannen hun uiterste best doen hun(?) vrouwen richting Turkije te bewegen.

HYDRATEREND: Klinkt indrukwekkend, “een kwart hydraterend“. Kan iemand mij uitleggen wat het betekent? En of een kwart hydraterend beter of slechter is dan een half of een achtste hydraterend? Het gebruik van Griekse of Latijnse (pseudo-)medische terminologie verkt overrompelend op tv-kijkers die nooit verder dan het havo zijn gekomen.

KAN: Weer een mooi staaltje valse argumentatieleer: “Als [situatie x], dan KUNT u [product y] gebruiken“; “Veel mensen hebben last van [aandoening x]”, of: “Heeft u ook zo vaak [onprettig gevoel x]? Daarbij KAN [product y] verlichting bieden. De reclamemaker dekt zich juridisch in, maar de kijker weet zich zo goed als verzekerd van het vast wel hebben van aandoening/onprettig gevoel x (“gezien op tv!“) en meent dus dat het aangeboden product absoluut noodzakelijk is. De onbewezen generalisatie “veel mensen” appelleert aan het onjuiste “iedereen, dus ook jij“. Het “kan” impliceert in feite dat het ook niet kan, maar de klant is al op weg naar de drogist.

KLEINE LETTERTJES: Tal van reclamemakers bij de STER nemen het begrip “kleine lettertjes” wel èrg letterlijk. In een piepklein tweepuntslettertje worden onderaan, liefst tegen een slecht contrasterende achtergrond, gedurende zoiets als 1½ seconde de al dan niet wettelijk verplichte meldingen en nare voorwaarden geprojecteerd die geen normaal mens tot zich kan nemen. Dat is in de gedrukte pers ook wel zo, maar daar heb je tenminste nog de mogelijkheid er 1½ uur en met behulp van een loep naar te turen.

Ik geef twee voorbeelden:

Dit soort consumentenvoorlichting wekt de schijn dat de verkoopbelusten er allerminst om zitten te springen de waarheid onder de aandacht van de consumenten te brengen. Het lijkt me een taak van de Reclame Code Commissie. Volgens de Nederlandse Reclame Code mag immers een reclame het publiek niet misleiden en daar rieken die minuscule kleine lettertjes in hun onleesbare flitsprojectie wel naar. Zie https://www.reclamecode.nl/nrc/ voor de geldende regeling in Nederland.

KORTING: Als alles (tijdelijk) zoveel goedkoper kan zijn, duidt dat ofwel op een uitloopproduct, of een industrieel wanproduct, of ons is altijd te veel berekend voor dat product. Doordat er nu opeens korting wordt verstrekt, weten de klanten dat zij tot dan toe altijd te veel hebben betaald.

LACHEN: Lachen onder het douchen. Lachen onder het koken. Lachen onder het stofzuigen. Lachen bij verminderd urineverlies. Lachen bij het nemen van voedingssupplementen of vitaminepreparaten. Lachen in de achtbaan. Lachen als Prof.Dr.Ir. Tado je een nieuwe gadget wil aansmeren. Een lachende Sunwebvader die aan de Turkse Rivièra zijn wel zeer minderjarige dochter aanreikt. En ik herinner me nog die bulderend lachende bestuurder van een Fiat Panda; nieuw is het allemaal niet. Wat leven we toch in een gelukkig, ofschoon belachelijk land.

Reclametechnisch zit er wat achter: wie lacht, is vriendelijk gestemd. Als jij met iemand in contact komt die lacht, kun je goede bedoelingen verwachten. Als dat lachebekje jou iets aanprijst, zal dat dus wel au quai (=okay) zijn. Dus maar lachen voor de camera, en daarna dubbel lachen om de verdiensten.
Lachen is non-verbale communicatie en dus ook reclamejargon.

LEUGEN: Echte, regelrechte leugens kom je in de reclame niet veel tegen. Die zouden tot processen en andere narigheid leiden. Maar suggesties, allusies, het verzwijgen van belangrijke informatie, bepaalde associaties en dergelijke zitten er niet ver vandaan als het gaat om consumentbeïnvloeding. Enfin, lees bovenaan dit bericht de elfde stelling er nog maar eens op na, alsmede alles wat daaronder staat.

MAAR: Het omgekeerde van TOT WEL (zie aldaar). Je verwacht een veel hoger bedrag en nu word je blij verrast met een weggevertje. Synoniem: SLECHTS.

Maar pas op! NOG MAAR spoort aan tot overhaaste beslissingen. Zo reserveerden wij via het Amerikaanse booking.com ooit eens een kamer in het Belgische Fort Lillo. We moesten er gauw bij zijn, want de site meldde: “Nog maar 1 kamer beschikbaar“. Wij schrikken; alle verdiepingen volzet op één ongetwijfeld klein kamertje na met zicht op het buitenhangende wasgoed van de achterburen en een gedeelde douche op een andere verdieping. Eenmaal daar aangekomen bleek het etablissement welgeteld over één kamer te beschikken. Het bleek een kamer met eigen sanitair en met exclusief gebruik van de aangrenzende grote salon. Booking.com had dus net niet gelogen, maar dat nog maar suggereert iets heel anders.

MISLEIDING: zie LEUGEN 

NASYNCHRONISEREN: Er bestaat een onderzoek uit 2018 van de STER dat aantoont dat Nederlanders in overgrote meerderheid nagesynchroniseerde reclamespots weinig betrouwbaar vinden. Of het nu gaat om stinkende wasmachines, verwarmingstoestellen (“Eerst was er vuur…“, Tado-spotje), vrouwen in blijde verwachting van een vakantie inTurkije, of gezondheidspillen als het Noorse Vitæpro. Ik vermoed dat dat heeft te maken met de Nederlandse traditie om films nooit na te synchroniseren, maar te ondertitelen, terwijl Duitsers en Fransen juist vinden dat ondertitels de aandacht van het beeld afleiden. En ik vraag me af of dit betrouwbaarheidsverlies niet groter is dan de besparing bij de productie van dat soort spotjes. Ik vind ze in ieder geval niet om aan te horen.

NOG MAAR: zie MAAR

NU VOOR: zie KORTING

OOIT: Specsavers heeft enkele malen per jaar “de beste aanbieding ooit“. De Bankgiroloterij spreekt van “de grootste prijzenpot ooit“.
Niet vermeld is wat ooit betekent: is dat “vanaf het begin van onze jaartelling tot nu“, of “vanaf nu tot in het alutre“? Of beide?
Versluierend en hoe dan ook: niet waar. Maar als klant mag je dit dus niet missen…

OUVERTURE FACILE: Op veel in overvloedig plastic verpakte artikelen in Franse supermarkten prijkt in een hoekje de behulpzame mededeling “ouverture facile“. Het is niet alleen VARA’s Kassa dat ooit eens een panel van consumentenexperts losliet op een aantal verpakte artikelen die zij vervolgens niet binnen 2 minuten open kregen. Als je dus een dergelijke mededeling ziet, dan weet je al hoe laat het is: dat krijg je met geen onmogelijkheid open (zonder hamer en sikkel, mes en schaar). Er zit een smerige gedachtengang achter deze hoekmededeling: mocht het onverhoopt zo zijn dat je de verpakking niet geopend krijgt, dan ligt dat dus aan jou, kluns-consument. Ze hadden je er nog zo voor gewaarschuwd dat het makkelijk is!

RIJM:Het is weer zover bij Expert”. Of: “Ga nu dus snel naar huppeldepup punt nl”. Niveau van de tegeltjes die op de wc bij taalminvermogenden hangen. “MoneYou. Geen gedoe”. Tot op de wc blijven dit soort ondermaatse rijmelarijen door het hoofd gieren.

SCHREEUWEN: Vroeger dachten we dat als een Turk je slecht verstaat, je gewoon veel harder en in ‘aangepast’ taalgebruik moet gaan praten, totdat Koot en Bie dat in 1984 doorprikten. Zie  HIER

Mijn ervaring is steeds een andere geweest: als iemand het spreekgeluid harder zet, is de inhoud van de boodschap zelf kennelijk niet hard genoeg. Hoog volume maskeert de lage inhoud, in de hoop dat klanten er toch maar intrappen. Doet zich vooral voor bij tv-reclame voor loterijen en brillen (vreemd genoeg niet voor hoortoestellen); hoor bijvoorbeeld René Froger voor Aj Luf of Hadewych Minis voor Kruidvat en Social Deal.
Ik schijn niet te enige te zijn die zich eraan ergert. Voor mij was het afdoende reden nooit meer een Kruidvatwinkel binnen te gaan. En nu mevrouw Minis is afgedaald tot Social Deal, kan ik haar adviseren nog iets verder door te zakken naar Omroep Max. Dan heeft ze ook qua ambiance het absolute dieptepunt wel bereikt.

SLECHTS: zie MAAR

SNEL: Er zijn twee reclameargumenten om het koopmoment niet uit te stellen. De eerste is dat je na enige tijd de reclame bent/hebt vergeten en weer met iets anders bezig bent. De tweede is dat van het aangeprezen artikel of de lopende actie niet lang meer kan worden geprofiteerd. “Waarom niet nu?“, om maar per direct een cruise te boeken, hoewel je daar eigenlijk nog helemaal geen zin in had. Misschien wel nooit, maar dan hoor je er dus kennelijk niet bij. Het hele jaar door moeten we ons bezighouden met een vakantietrip in een volgend seizoen. Vroegboekings, heet dat dan in verminkt Nederlands. Daar moet je dus snel bij zijn, vanwege de oncontroleerbare korting.

SOCIO: Dat reclamemakers hun woordkeus aanpassen aan de doelgroep is begrijpelijk. De sociolinguïstiek weet daarover veel te melden. Maar een bijkomend niet onbelangrijk aspect is de woordklank. Nu is fonetiek binnen de taalwetenschap en zeker het taalonderwijs al heel lang een ondergeschoven kindje; reden waarom ik daarvoor graag meer aandacht vraag.

Het zit hem niet voornamelijk in de klinkers, zoals Maarten van Rossem beweert; hij ergert zich terecht aan verschijnselen als Gezond en lekker eten zonder te kauwken zoals in de spot van Uitgekauwkt.nl. Maar meer nog zit het in de medeklinkers, met op plek 1 de Gooise-[r] en de (overigens prachtige) Marokkaanse [z], die ik maar niet kan nadoen. En daarnaast is er de spreekstijl die past bij de doelgroep. Naast het VVD-stemmetje van wijlen Peer Mascini -al ontgaat mij het directe verband tussen de VVD en zuivelproducten- hebben we een hypercorrecte ABN-spreekstem bij Seniorservice.nl en bij sommige bedelspotjes voor zielige ezels, negers, ondervoede kinderen en circusolifanten. Ook het would-be rappen bij ASR-spotjes irriteert mateloos. Het is als Sybrand Niessen die bij de Max Pubquiz volkomen clownesk uit de toon valt. En dan hebben we ook nog “Univé – suppohtu van NOS Studio Spojt“. Ik dacht dat het alleen John Bercow was gegeven de [r] niet uit te spreken…

SUCCES:Wegens succes verlengd“. Dat is nog maar de vraag. Scroll maar even verder naar VERLENGD.

TIJDELIJK: Als een actie tijdelijk is, is mijn spontane reactie: wacht dus maar tot die voorbij is, want daarna komt er een die nog aantrekkelijker is. Natuurlijk kan het ook zijn dat ze van uitloopmodellen of winkeldochters af willen of van exemplaren waarvan de tht-datum op het randje is, en die daarom zo snel mogelijk willen dumpen. Kocht ooit eens een verpakking met tubes lijm, mede omdat er een kortingbon op zat van € 3,00 via internet te verzilveren. Maar die actie was al maanden verlopen…
Alles in het leven is tijdelijk, maar in de reclame is het een uitnodiging tot snel handelen en kopen en betalen. Zie ook onder OOIT.

TOT WEL:Tot” bij kortingen slaat op het bedrag dat je dus nooit zult verwerven; lees de kleine lettertjes en andere voorwaarden er maar op na. De toevoeging “wel” moet je ervan overtuigen dat dat bedrag welhaast boven verwachting en onwaarschijnlijk is. En dat is het dan ook.

VANAF: De smalle beurs wordt verwend met nog net betaalbaar lijkende lokkertjes. Die ergerlijke vanafprijzen zijn utopieën. Denk niet dat je voor dat bedrag je gedroomde aankoop verwerft. “Lees de voorwaarden“, denk aan de kleine lettertjes. Ben je eenmaal in de winkel voor die verbluffend lage vanafprijs, dan word je vanzelf een paar treden hoger geleid en ga je eraan voor iets waarvoor je aanvankelijk stichtelijk zou hebben bedankt.
Mijn eis: producenten vermelden geen vanafprijzen meer, maar uitsluitend prijzen “van … tot …“. Dan kun je je eigen marge en budget beheren.

VERLENGD: Het omgekeerde van TIJDELIJK. Wordt vaak gebruikt in verband met bepaalde acties en theatervoorstellingen e.d. Natuurlijk kan het zijn dat de productie zo goed loopt en overtekend is, dat het voor de producent aantrekkelijk is er nog een seizoen aan vast te knopen. Maar het tegenovergestelde kan ook het geval zijn: de belangstelling viel zó tegen, dat het verlengen van de uitvoeringperiode economisch interessanter is dan ermee stoppen en het verlies nemen. Maar hoe het ook zij: het aankondigen van een verlenging wordt gebracht als een bewijs van kwaliteit. Of je er dus nou eindelijk maar eens naar toe wilt gaan…

VOORKÓMEN: Uw wasmachine stinkt. Eigen schuld. Had je maar eerder Calgon (of welk ander middel dan ook) moeten gebruiken. Maar deze mededeling is wat frustrerend, want kennelijk is het al te laat. Dan hoef je er dus ook geen expert/monteur in witte jas bij te laten komen, want die verhelpt de kwaal ook niet. Intussen is er, langs de lijnen van de argumentatieleer, een misleidende link gelegd: “als je wasmachine stinkt, moet je Calgon gaan gebruiken“. Dat is dus niet waar. In zulk geval kun je er beter een liter chloor in gooien à € 0,59 (zonder voorrijkosten). En ook Calgon helpt niet tegen die “tot wel een halve kilo” opgehoopt vuil. Om dat te voorkomen moet je de machine met enige regelmaat aftappen en het zeefje reinigen. Kost niks, alleen een beetje tijd en misschien vuile handen.
En luister goed: er is geen sprake van verhelpen (dus na afloop), maar van voorkómen (wat dus al te laat is). Zinloze commercial dus.

WEL: zie TOT WEL.

WETENSCHAPPELIJK: Om een spotje de allure te geven van een wetenschappelijk aangetoond waarheidsgehalte trekt die (overigens sowieso uiterst onaantrekkelijke en irritante) Duitse Tado-meneer een witte jas aan. Wat heeft die witte jas in Gottes Namen met een modieus verwarmingsgadget te maken? Iets dergelijks geldt ook de monteur die het domme blondje komt uitleggen dat haar wasmachine stinkt doordat ze geen Calgon heeft gebruikt. Een witte jas is geen garantie voor reine waarheid, laat staan voor wetenschappelijke waarde.

WIELEN: De onuitwisbare modegril van de autoreclame: het voorbijrijdende model heeft achteruitdraaiende wielen.

IK WIL GEEN ACHTERUITDRAAIENDE WIELEN, ik wil vooruitdraaiende wielen, mocht ik nog eens een auto kopen; anders kom ik nooit waar ik wezen wil. Kia grossiert erin, maar ook Seat en andere merken lijden aan het waanidee dat achteruitgang een vooruitgang is. Wie logisch nadenkt, begrijpt bovendien dat achteruitdraaiende wielen niks, maar dan ook absoluut niks zeggen over de kwaliteit van de betreffende auto, en puntje bij paaltje ook niks over de uitstraling van dat model.
Vooruit met die wielen.

ZONDER: Vreemd. Consumenten willen weten wat er in zit, en sinds enige tijd krijg je prominent te lezen wat er NIET in zit. Zonder suiker. Zero sugar. Zonder conserveermiddelen. Met 25% minder zout. Glutenvrij. Loodvrij. Vetarm. Zonder pit. Zonder palmolie. Alcoholvrij. Zonder toegevoegde kleurstoffen…
En wat is nou het leukste: al die eetwaren met ZONDER erin, blijken vaak duurder te zijn dan die met MET. Is dat gezonder?

Andere 36 voorbeelden komen misschien nog wel een andere keer. Eerst even bijkomen.