Alleen cheques

Alleen in bijzondere gevallen komt het voor dat het zinloze tijdverlies bij het oeverloos wachten aan de kassa van de Colruyt wordt gecompenseerd door een lucide ingeving. Zo besefte ik begin deze week dat het tot de uitzonderingen behoort dat een bijvoeglijk gebruikt woord in de ene taal in een andere taal opeens bijwoordelijk wordt gebruikt. Daarmee kon ik een voortdurende ergernis voor een keertje ombuigen tot een interessante observatie.

Aan de zijkant van de kassa (van de 5 zijn er altijd maar 1, sporadisch 2 open, om loonkosten te besparen) hing een directiemededeling die luidde: “Seuls les cheques inférieurs à € 100 sont acceptés”/”Alleen cheques tot € 100 worden geaccepteerd“.

Vraag het maar aan je ouders of grootouders: in vervlogen tijden kon je in Nederland betalen met cheques van de Postcheque- en Girodienst, PCGD, later, van 1969-2002 met girobetaalkaarten. Ze waren gegarandeerd tot een bedrag van ƒ 100,=.

In Frankrijk, waar op veel kassabonnetjes het totaalbedrag in Euro’s ook nog steeds in Franse Francs wordt vermeld, is betalen met bankcheques ook vandaag de dag een veel gehanteerde wijze van afrekenen, niet alleen bij de Colruyt, ook bij andere super- of hypermarchés als E.Leclerc of Intermarché. En dan begint de ellende, nog los van de fraudegevoeligheid. Klant geeft aan te willen betalen met een cheque. Helaas blijkt, vooral bij vrouwen, dat het chequeboekje helemaal onder in de tas ligt waar zij net alle boodschappen heeft ingestopt. Dat ze ook nog eens moest betalen, had zij immers niet kunnen voorzien. Dus alles op zijn kop, tot het boekje er is. Dan alleen nog maar de cheque ondertekenen, want de kassa print er zelf het bedrag op en de naam van de begunstigde, waarna de caissier of caissière de cheque ter controle en goedkeuring aan de gedupeerde toont. Die moet vervolgens een identiteitskaart, rijbewijs of paspoort tevoorschijn halen (“Waar heb ik die nou ook weer zitten?“) en overhandigen, waarna de dienstdoende betaalambtenaar aard van het identiteitstdocument, nummer en datum met de hand achterop de cheque schrijft (een tweede, nu wèl schrijvende balpen is meestal wel voorhanden) en dan is de betaling verricht. Niet dat betalen met baar geld veel vlugger gaat, want enerzijds lijken de muntjes van 1, 2 en 5 cent (“Heeft u het niet kleiner?“) te veel op elkaar, en die van 1 en 2 Euro ook, maar veel Fransen keren elk muntje om om te kijken of het wel Franse muntjes zijn en niet vreemde uit Griekenland, Nederland of Portugal. Die zijn per definitie onbetrouwbaarder. Hoogbejaarden beginnen er niet aan; die keren gewoon hun hele portemonnee om, en de kassameneer/-mevrouw mag dan de muntjes naar keuze eruit vissen. Frankrijk zou moeten beginnen de 1 en 2 cent af te schaffen, zoals Finland dat meteen al deed, en Nederland inmiddels ook heeft gedaan.

Nadat ik dit alles in tenenkrommend, gezapig tempo weer eens had moeten aanschouwen, was ik aan de beurt, betaalde in twee seconden contactloos en begon ik in de auto mijn observatie tot een artikel te transformeren. En dat gaat dus over keiharde taalkunde. Over de woorden seul en alleen.

Het Franse seul is een bijvoeglijk naamwoord. Verbogen vormen seuleseuls en seules. In de Nederlandse vertaling kan dat zijn: enkel (één enkel woord; met enkele rake klappen), of alleenstaand (een alleenstaande vrouw), of alleen (zich alleen voelen; alleen op de wereld).

In het aangetroffen zinnetje “Seuls les cheques inférieurs à € 100 sont acceptés”/”Alleen cheques tot € 100 worden geaccepteerd” is seuls evident een bijvoeglijk naamwoord, mannelijk meervoud. Maar in de Nederlandse vertaling is alleen evident een bijwoord, niet-verbuigbaar en niet-vervangbaar door bijvoorbeeld alleenstaand. Wel door enkel, maar in het Nederlands zie je het onderscheid tussen bijvoeglijk naamwoord en bijwoord vaak niet aan de woordvorm.

Alleen als bijwoord kun je dus omschrijven als enkel, maar dan in de betekenis slechts, uitsluitend, en dat is precies de betekenis van de waarschuwing aan potentiële chequebetalers. Maar waarom zou het dan in het Frans niet ook een bijwoord zijn, bijvoorbeeld seulement of uniquement ? Is hier sprake van gewoon slecht Frans, of Waals? Niet helemaal. Ik kwam de wending ook tegen in de officiële Handelingen van de Assemblée générale van 19 december 1974: “Seuls les chèques inférieurs à cent francs sont garantis et acceptés“. Zie bovenstaande afbeelding. Dan moet het toch wel correct Frans wezen (zie http://archives.assemblee-nationale.fr/5/cri/1974-1975-ordinaire1/102.pdf).

Wij leerden op school, wat kort door de bocht: “een bijvoeglijk naamwoord zegt iets over een zelfstandig naamwoord, een bijwoord over iets anders, bijvoorbeeld een werkwoord of de hele zin“.

In de bijwoordlezing dus: “Het is slechts/uitsluitend zo, dat cheques onder de € 100 worden geaccepteerd“.

In de bijvoeglijke lezing: “Voor alle cheques geldt dat die van onder de 100 alleen worden geaccepteerd“. Dan valt alleen binnen het zinsdeel “die van onder de 100 alleen“, is het verplaatsbaar door het vooraan dat zinsdeel te zetten (“alleen die van onder de 100“), maar is het in dat zinsdeel niet doordringbaar; parafrases als “Alleen voor alle cheques geldt…” of “Voor alls cheques geldt alleen, dat…” of: “…dat cheques onder de 100 alleen worden geaccepteerd” dekken de lading niet of leveren zelfs onwelgevormde zinnen op.

Toch zegt mijn gevoel dat in het onderhavige geval alleen de lezing van slechts, uitsluitend heeft en daarmee een bijwoord is.

Over alleen, en de plaats ervan binnen het zinsdeel, is in diverse grammatica’s niet bar veel te vinden. Toch is er wel een en ander merkwaardigs aan de hand. In de volgende twee zinnen leidt het tot ongewenst betekenisverschil:

Een man alleen is maar verdrietig
*Alleen een man is maar verdrietig

Maar in de volgende drie zinnen lijkt er een identieke betekenis te bestaan:

Van brood alleen kun je niet leven
Van alleen brood kun je niet leven
Alleen van brood kun je niet leven

Ik ben er nog niet helemaal uit, maar ik weet alleen dat het hoog tijd wordt dat Frankrijk de cheque als betaalmiddel met onmiddellijke ingang afschaft.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.