Tramlijn 8

 

Een apart artikel over de verdwenen GTA-tramlijn 8 dient ter documentatie van begin oktober gepubliceerde drie berichten naar aanleiding van de film Shoah.
Dat lijkt een enorme zijsprong, vandaar ook een apart artikel, maar het verband tussen de twee onderwerpen zal allengs duidelijk worden.
Eerst maar even lijn 8 weer op de rails zetten.

Wie het uitvoerig overzicht op amsterdamsetrams.nl raadpleegt, zal constateren dat tramlijn 8 sinds 1905 reed van de Weesperzijde via de Nieuwmarkt naar het Centraal Station. Na ettelijke trajectwijzigingen, met name het begin-/eindpunt in Nieuw-Zuid, werd de lijn in juli 1942 opgeheven. Dat had alles met de Duitse bezetting te maken, en wel door twee verschillende oorzaken.

Lijn 8 staat in veler geheugen bekend als de Jodentram. Dat idee berust voornamelijk op de route van die lijn die via het huidige Victorieplein, het Jonas Daniël Meijerplein en de Nieuwmarkt voerde, vanouds de Joodse Buurt van Amsterdam, waardoor de tram, behalve op zaterdag, door veel Joden werd gebruikt. Maar vanaf eind juni 1942 mochten Joden niet meer vrij reizen per tram in Amsterdam, en dus nam het passagiersaanbod sterk af. Dat was het eerste argument voor de Gemeentetram Amsterdam de lijn maar op te heffen.

Het tweede argument was het personeelstekort van de GTA (de naam GVB stamt uit 1943, op last van de bezetter na gedwongen fusie met de Gemeenteveren). Doordat Joodse werknemers verdwenen, maar er ook te weinig niet-Joodse werknemers meer beschikbaar waren vanwege Arbeitseinsatz, deportatie, ziekte of onderduiken, moest de directie halsbrekende toeren uithalen om een enigermate acceptabel functionerend tramlijnennet in stand te houden. Onder andere de niet langer rendabele lijn 8 werd daarvan het slachtoffer.

Er is nog een reden waarom in de beeldvorming lijn 8 wordt gekoppeld aan WO-II: het zou de lijn zijn van de Jodendeportaties naar het Centraal Station (of Muiderpoortstation). Dit feit lijkt te kunnen worden ontkracht; zie daarvoor o.a. het artikel op hart.amsterdam.
De Jodendeportaties begonnen grootscheeps net nadat lijn 8 was opgeheven; wat bleef, was de route van lijn 8 die voor die deportaties werd gebruikt, maar dan door andere lijnen, zoals lijn 7 op bovenstaande foto. Deze foto, even tussen haakjes, is opmerkelijk doordat het een rit overdag betreft, terwijl doorgaans de deportatieritten ’s nachts werden gemaakt om niet te veel reuring te creëren. De foto uit april 1943 is gemaakt door Karel Bönnekamp, waaraan De Volkskrant op 13 oktober 2011 een artikel wijdde onder de kop Ongemakkelijke vragen. Terloops kan ik eraan toevoegen dat bijwagen 721 (nog net achterop te zien) nu nog steeds tot de collectie behoort van de Elektrische Museumtarmlijn Amsterdam (EMA). Een memorabel object dus.
Ik constateer dat het meest uitgebreide standaardwerk over de Amsterdamse tram, Een eeuw elektrische exploitatie van de tram in Amsterdam uit 2000 van wijlen H.J.A. Duparc, niet of nauwelijks stilstaat bij de schrijnende, feitelijke of vermeende, geschiedenis van tramlijn 8.
Toch blijft er iets iconisch, liever gezegd: onheilspellends kleven aan deze foto van lijn 8 op het Stationsplein, geen deportatierit dus, maar een ‘gewone’ dienstrit, genomen in de eerste helft van 1942.

Al met al bleef lijn 8 besmet, met als gevolg dat het GVB besloot dat lijnnummer nooit meer aan een tramlijn te koppelen, zoals in de Kuip tussen de vakken RR en TT op de tweede ring vak SS doelbewust ontbreekt, en Nederlandse nummerborden ook nooit de lettercombinaties SA, SD of SS vertonen. Vandaar ook de commotie toen er plots in augustus 2012 opeens een tram (buiten dienst) door Amsterdam reed met lijnnummer 8. Zie de betreffende artikelen op nu.nl en trouw.nl.
Opmerkelijk ook dat op Flickr een foto circuleert van de enkelgelede museumtram met wagennummer 586 die door de stad reed, eveneens met lijnnummer 8 en op het koersbord: Amstelstation. Navraag bij de EMA leverde op dat men daar die foto niet kent, maar dat ofwel de bestuurder, of wel degene die het tramstel heeft gehuurd min of meer vrij is in de keuze van lijnnummer en eindstation. Het is ook niet juist, zoals wel wordt beweerd, dat lijnnummer 8 van alle lijnfilmkasten in Amsterdam is gehaald, wel van een aantal. Dit tramstel kon daardoor worden opgetuigd als lijn 8 met als eindbestemming Amstelstation. Maar dat is en blijft een anachronisme. Weliswaar was tramlijn 8, opgeheven in 1942, later in de ban gedaan door het GVB, maar wel ging er een buslijn 8, de voormalige buslijn D, tussen 1967 en 1990 rijden van het Amstelstation naar Buitenveldert. Ik heb daarvan zelf nog vaak gebruik gemaakt als ik vanuit Brabant per trein naar mijn ouders in Buitenveldert ging, zonder me toen ooit te realiseren welk een verhaal er achter lijn 8 schuilging.
__________________________________________________
Volgende berichten:
Mauthausen
De zijkant van Shoah (1 van 2)
De zijkant van Shoah (2 van 2)

 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.