Collector’s Items

Sinds mei 2016 prijken er op Nederlands pakjes sigaretten en tabak afschrikwekkende foto’s om rokers op andere gedachten te brengen. Wereldwijd doen andere landen dat ook.
Prompt komt de discussie op gang wat de effecten van dergelijke afbeeldingen zijn.
En zoals gebruikelijk lopen de meningen fors uiteen. Dat gesteggel begint al met de afgebeelde personen, zoals over geclaimde niet-rokers die voor de foto ook geen toestemming hebben gegeven. 
Dat moet ik dan weer in De Telegraaf lezen.
(Afbeelding hiernaast van Joost Swarte.)

Anderen zien in die afbeeldingen een inspiratiebron voor grappige parodieën, zoals te lezen op http://nudgers.nl/rookcampagnes/.

In Luxemburg, waar ik om budgetaire redenen bij voorkeur mijn diesel, alcohol en rookgerief koop, bieden ze een gratis telefoonnummer aan om van het roken af te komen en verwijzen ze naar www.tabac-stop.lu. En zo kwam ik op de HIER te aanschouwen catalogus van afbeeldingen, in overeenstemming met het EU-directive/2014/EU . Daar gebeurt nou precies wat ik al vreesde en wat ik hier eventjes fijntjes uit de doeken wilde doen.

Voor ik weer een pot tabak koop, bekijk ik op het pompstation welke plaatjes ze in de aanbieding hebben op de potten van het merk van mijn keuze. Ik neem dan de meest fraaie, of zinnenprikkelende, of sympathieke.

De indruk wordt al licht gewekt dat we hier hebben te maken met gemanipuleerde, of dan toch zeker geënsceneerde afbeeldingen. Bijvoorbeeld, op zekeren dag overviel mij de ingeving dat sommige van die plaatjes verdacht veel lijken op beelden die ik al eerder eens had gezien, maar dan in geheel andere contexten.
Zo is bijgaande afbeelding links voor mij een variatie op Le radeau de la Méduse van Théodore Géricault, links onder op het schilderij, dat ik hier even voor de parallellie heb gespiegeld. Ik geef toe: er zijn verschillen. Zijn kledij is ietsje aangepast om ook in meer preutse landen te mogen worden gebruikt, maar het gekke is dat hij op de pot tabak een veel geiler stuk is dan op het schilderij, waar hij, met alleen sokjes aan, uitsluitend onmacht uitstraalt. Verder is de wanhopige/troostende personage rechts vervangen door zijn moeder (of is het zijn vriendin? Ieder zijn smaak). Zij probeert de jongen met haar knie te reanimeren, maar ik vermoed dat dat zo niet werkt. De man op het schilderij probeert tenminste nog de stervende binnenboord te houden.
Mij resten drie interpretatiemogelijkheden:

  • Hij is onwel geworden en op de grond neergezegen; zij bekommert zich meer om haar eigen verdriet dan dat zij professionele hulp mobiliseert.
  • Hij heeft te veel gezopen en is met geen stok meer overeind te krijgen, wat zij ook probeert.
  • Hij is net met moeite klaargekomen en zij wil nog een keer.

Een nog treffender déjà vu vind ik het slangenmeisje. Hoe langer ik naar haar keek, hoe vaker ik wist dat ik haar al eens eerder had gezien. En opeens wist ik het: Het meisje met de parel van Johannes Vermeer (±1665). Jammer dat ze haar lippen op elkaar houdt, maar voor de rest is de gelijkenis frappant. Die ogen. Die uitdrukking. Die lichtinval. Die hoofdbedekking (‘kopvod’, zou Wilders zeggen).
Zou de Commissie die zich met de selectie bezighoudt allerhande musea zijn afgestruind om kunstproducties te misbruiken voor hun reclamecampagne? Die is om diverse redenen toch al zo hypocriet als wat:

  • De overheden die tot dergelijke waarschuwingsafbeeldingen hebben besloten, laten geen kans onbenut het profijt van de tabaksaccijns ervan te genieten in plaats van dodelijke consumptieartikelen gewoonweg te verbieden.
  • De tabaksfabrikanten kiezen eieren voor hun geld: dit soort afbeeldingen hebben commerciële aantrekkingskracht, zoals we die kennen van ramptoerisme. Ook voor hen geldt: een plaatje verkoopt beter dan een praatje.
  • In weerwil van wat de Europese Commissie en diverse gezondheidsraden bepleiten, lijkt het erop dat fabrikanten van filtersigaretten en filterhulzen doorgaan met het omzeilen van testresultaten door minuscule gaatjes in de filters te prikken, waardoor de opgegeven testwaarden van teer/nicotine gunstiger uitpakken dan in werkelijkheid het geval is. Net als wat Volkswagen en vele andere automakers doen: sjoemelen met de tests.

Vroeger spaarden we postzegels, sigarenbandjes, kroondoppen, munten, en in Frankrijk nu nog steeds champagnecapsules.
Intussen, bij het zien van zo veel tabaksplaatjes kan ik maar één ding adviseren: Spaar Ze Allemaal!

 

 

 

Tramlijn 8

 

Een apart artikel over de verdwenen GTA-tramlijn 8 dient ter documentatie van begin oktober gepubliceerde drie berichten naar aanleiding van de film Shoah.
Dat lijkt een enorme zijsprong, vandaar ook een apart artikel, maar het verband tussen de twee onderwerpen zal allengs duidelijk worden.
Eerst maar even lijn 8 weer op de rails zetten.

Wie het uitvoerig overzicht op amsterdamsetrams.nl raadpleegt, zal constateren dat tramlijn 8 sinds 1905 reed van de Weesperzijde via de Nieuwmarkt naar het Centraal Station. Na ettelijke trajectwijzigingen, met name het begin-/eindpunt in Nieuw-Zuid, werd de lijn in juli 1942 opgeheven. Dat had alles met de Duitse bezetting te maken, en wel door twee verschillende oorzaken.

Lijn 8 staat in veler geheugen bekend als de Jodentram. Dat idee berust voornamelijk op de route van die lijn die via het huidige Victorieplein, het Jonas Daniël Meijerplein en de Nieuwmarkt voerde, vanouds de Joodse Buurt van Amsterdam, waardoor de tram, behalve op zaterdag, door veel Joden werd gebruikt. Maar vanaf eind juni 1942 mochten Joden niet meer vrij reizen per tram in Amsterdam, en dus nam het passagiersaanbod sterk af. Dat was het eerste argument voor de Gemeentetram Amsterdam de lijn maar op te heffen.

Het tweede argument was het personeelstekort van de GTA (de naam GVB stamt uit 1943, op last van de bezetter na gedwongen fusie met de Gemeenteveren). Doordat Joodse werknemers verdwenen, maar er ook te weinig niet-Joodse werknemers meer beschikbaar waren vanwege Arbeitseinsatz, deportatie, ziekte of onderduiken, moest de directie halsbrekende toeren uithalen om een enigermate acceptabel functionerend tramlijnennet in stand te houden. Onder andere de niet langer rendabele lijn 8 werd daarvan het slachtoffer.

Er is nog een reden waarom in de beeldvorming lijn 8 wordt gekoppeld aan WO-II: het zou de lijn zijn van de Jodendeportaties naar het Centraal Station (of Muiderpoortstation). Dit feit lijkt te kunnen worden ontkracht; zie daarvoor o.a. het artikel op hart.amsterdam.
De Jodendeportaties begonnen grootscheeps net nadat lijn 8 was opgeheven; wat bleef, was de route van lijn 8 die voor die deportaties werd gebruikt, maar dan door andere lijnen, zoals lijn 7 op bovenstaande foto. Deze foto, even tussen haakjes, is opmerkelijk doordat het een rit overdag betreft, terwijl doorgaans de deportatieritten ’s nachts werden gemaakt om niet te veel reuring te creëren. De foto uit april 1943 is gemaakt door Karel Bönnekamp, waaraan De Volkskrant op 13 oktober 2011 een artikel wijdde onder de kop Ongemakkelijke vragen. Terloops kan ik eraan toevoegen dat bijwagen 721 (nog net achterop te zien) nu nog steeds tot de collectie behoort van de Elektrische Museumtarmlijn Amsterdam (EMA). Een memorabel object dus.
Ik constateer dat het meest uitgebreide standaardwerk over de Amsterdamse tram, Een eeuw elektrische exploitatie van de tram in Amsterdam uit 2000 van wijlen H.J.A. Duparc, niet of nauwelijks stilstaat bij de schrijnende, feitelijke of vermeende, geschiedenis van tramlijn 8.
Toch blijft er iets iconisch, liever gezegd: onheilspellends kleven aan deze foto van lijn 8 op het Stationsplein, geen deportatierit dus, maar een ‘gewone’ dienstrit, genomen in de eerste helft van 1942.

Al met al bleef lijn 8 besmet, met als gevolg dat het GVB besloot dat lijnnummer nooit meer aan een tramlijn te koppelen, zoals in de Kuip tussen de vakken RR en TT op de tweede ring vak SS doelbewust ontbreekt, en Nederlandse nummerborden ook nooit de lettercombinaties SA, SD of SS vertonen. Vandaar ook de commotie toen er plots in augustus 2012 opeens een tram (buiten dienst) door Amsterdam reed met lijnnummer 8. Zie de betreffende artikelen op nu.nl en trouw.nl.
Opmerkelijk ook dat op Flickr een foto circuleert van de enkelgelede museumtram met wagennummer 586 die door de stad reed, eveneens met lijnnummer 8 en op het koersbord: Amstelstation. Navraag bij de EMA leverde op dat men daar die foto niet kent, maar dat ofwel de bestuurder, of wel degene die het tramstel heeft gehuurd min of meer vrij is in de keuze van lijnnummer en eindstation. Het is ook niet juist, zoals wel wordt beweerd, dat lijnnummer 8 van alle lijnfilmkasten in Amsterdam is gehaald, wel van een aantal. Dit tramstel kon daardoor worden opgetuigd als lijn 8 met als eindbestemming Amstelstation. Maar dat is en blijft een anachronisme. Weliswaar was tramlijn 8, opgeheven in 1942, later in de ban gedaan door het GVB, maar wel ging er een buslijn 8, de voormalige buslijn D, tussen 1967 en 1990 rijden van het Amstelstation naar Buitenveldert. Ik heb daarvan zelf nog vaak gebruik gemaakt als ik vanuit Brabant per trein naar mijn ouders in Buitenveldert ging, zonder me toen ooit te realiseren welk een verhaal er achter lijn 8 schuilging.
__________________________________________________
Volgende berichten:
Mauthausen
De zijkant van Shoah (1 van 2)
De zijkant van Shoah (2 van 2)

 

Apetrots en keileuk

Ik ben hondsdol op taalkundige verzamelingen. Zo begon ik ooit aan een verzameling van vastevoorzetselverbindingen, denkend dat het er “vast wel duizend” zouden worden. Na jaren stond de teller op bijna vierduizend. Geen taal ter wereld doet dat het Nederlands na.

Misschien geldt iets dergelijks voor bijvoeglijke naamwoorden/bijwoorden die uit twee leden bestaan en waarvan het eerste lid de betekenis heeft “heel erg“, zoals in apetrots en keileuk: heel erg trots/leuk. In het Nederlands kan dat, net als in het Duits (heilfroh, sturzbetrunken, stinklangweilig, en met tegenzin de regel uit het Nazilied: Blut muß fließen knüppelhageldick, …), doordat onze woordvormingregels dat toelaten, anders dan bijvoorbeeld in het Frans of Italiaans. Maar de vierduizend zal de reeks bij lange na niet halen, schat ik.

Ik trap op 2 september 2018 maar even af met een voorlopige reeks van 80 stuks verschillende versterkingswoorden, op één zondag in de auto bij elkaar gedacht, en vraag lezers de lijst aan te vullen. Tot nu toe (26 maart 2020) heb ik er nog eens 136 nieuwe aan kunnen toevoegen en weer vijf moeten verwijderen omdat ze niet aan de voorwaarden voldoen (honkvast, moederziel, plompverloren, polyinterpretabel en steevast), zodat er nu 211 resteren. Lees hieronder en bij de reacties de motivatie voor dat schrappen van die woorden.

Spelregels: het moet gaan om tweeledige samenstellingen die in hun geheel bijvoeglijke naamwoorden of bijwoorden zijn, dus geen zelfstandige naamwoorden als het eigeel of het droomdebuut. Verder moet het eerste lid duidelijk een graadaanduidende, versterkende werking hebben; eigeel en mariablauw als bijvoeglijke naamwoorden/bijwoorden hebben dat niet, net zomin als hondsdolvlaamsgezind, bloedstollend, hemelsbreed, kamerbreedkopsterk, zinneprikkelend of kankerverwekkend. Die voorwoorden geven een specificatie of een soort lijdend voorwerp of zoiets, maar geen versterking. Probeer maar het eerste lid te vervangen door “heel erg” of “helemaal“; als dat lukt, dan zit je goed. Ook als je de samenstelling X-Y kunt vervangen door “zo Y als X“, “zo zoet als honing“, “heel erg zoet“, lijkt het een voltreffer te zijn.
Om die reden heb ik de verzameling woorden die eindigen op -loos niet opgenomen, zoals bodemloos, eindeloos, mateloos, oeverloos, radeloos, tomeloos en zielloos. Bij die woorden kun je niet parafraseren met “heel erg loos“. Integendeel. Loos heeft hier de betekenis ‘zonder‘, zodat in feite het omgekeerde het geval is: deze woorden laten zich parafraseren als “zonder bodem/einde/maat/oever/raad/toom/ziel“, en horen dus niet in de reeks thuis, want het eerste lid is geen versterkend deel, maar het hoofddeel.
Soms is er twijfel mogelijk: zo vind ik ruimhartig en breedvoerig niet passen in de reeks, want de parafrases “heel erg hartig” en “heel erg voerig” lijken mij incorrect. Sneeuwwit en snotverkouden zijn eigenlijk ook twijfelgevallen; duiden ze een soort aan of een versterking? Grootmoedig heb ik wel in de lijst opgenomen, al betekent moedig doorgaans iets anders.
Een van de respondenten wees mij op het feit dat poly-, als in polyinterpretabel, geen versterkend eerste deel is, maar een hoeveelheid aanduidt. Dat geldt dan ook voor woorden als meervoudig, multifunctioneel, veelzijdig e.d. Daar is het niet de betekenis “heel erg“/”helemaal“, maar de betekenis “heel erg veel“, waarmee het geen gradatie aanduidt, maar een kwantiteit. Om die reden heb ik ook polyinterpretabel uit de lijst geschrapt.
Een ander twijfel- of randgeval is roodgloeiend. In Hoogoventermen kun je rood als een specificatie van gloeiend lezen, maar als de telefoon roodgloeiend staat, gaat dat niet op. Denk ook aan witheet met zijn figuurlijke lezing, waarin wit wel degelijk een versterkend deel is.

En wat te denken van dagdagelijks?

Let wel, het gaat hier alleen om de versterkende woorddelen, dus om woorden waarvan het eerste, versterkende lid niet al in de lijst voorkomt, bijvoorbeeld: superstaat al in de lijst, dus supermooi, supersnel, superintelligent &c insturen heeft geen zin, want supergaaf staat er al.

  1. aalglad
  2. aardedonker
  3. aartslui
  4. almachtig *)
  5. apetrots
  6. appelweek
  7. asgrauw
  8. barstensvol
  9. beeldschoon
  10. bekaf
  11. beresterk
  12. bikkelhard
  13. bitterkoud
  14. bladstil
  15. blafheet
  16. bliksemsnel
  17. bloedserieus
  18. bokkoud
  19. bom(metje)vol
  20. boordevol
  21. boterzacht
  22. brandschoon
  23. bremzout
  24. brilfokkingjant **)
  25. broodnodig
  26. dagenlang
  27. dieptriest
  28. doldriest
  29. donszacht
  30. doodsbang
  31. doodziek
  32. doornat
  33. drijfnat
  34. eeuwenlang
  35. eivol
  36. ellenlang
  37. ezelsdom
  38. felbegeerd
  39. fliederdun
  40. flinterdun
  41. fluweelzacht
  42. foeilelijk
  43. fonkelnieuw
  44. gifgroen
  45. gigagroot
  46. gitzwart
  47. glashelder
  48. gloednieuw
  49. gloeiendheet
  50. godsonmogelijk
  51. gortdroog
  52. goudeerlijk
  53. graatmager
  54. grootmoedig
  55. haarfijn
  56. hagelblank
  57. helverlicht
  58. hemelhoog
  59. hondsmoe
  60. honingzoet
  61. hoogbejaard
  62. hoogstwaarschijnlijk
  63. hoorndol
  64. huize(n)hoog
  65. hyperintelligent
  66. ijskoud
  67. ijzersterk
  68. inktzwart
  69. intriest
  70. kaarsrecht
  71. kakelvers
  72. katjelam
  73. keileuk
  74. kerngezond
  75. kersvers
  76. kiezelhard
  77. kipfit
  78. klaarwakker
  79. kleddernat
  80. klemvast
  81. kletsnat
  82. klinkklaar
  83. knakeduur
  84. knalrood
  85. knaphandig
  86. kneite(r)hard
  87. knettergek
  88. knoepduur
  89. knoerthard
  90. knotsgek
  91. koekerond
  92. kogelrond
  93. kokendheet
  94. kotsmisselijk
  95. kraakhelder
  96. krijtwit
  97. kristalhelder
  98. kurkdroog
  99. ladderzat
  100. lelieblank
  101. lentefris
  102. leplazarus
  103. lijkbleek
  104. lijnrecht
  105. loeihard
  106. loepzuiver
  107. loodzwaar
  108. megagroot
  109. melkwit
  110. metershoog
  111. mierzoet
  112. mijlenver
  113. moddervet
  114. mokerhard
  115. morsdood
  116. mud(je)vol
  117. muisstil
  118. muurvast
  119. nagelvast
  120. oersaai
  121. okselfris
  122. oliedom
  123. oppermachtig
  124. ovenvers
  125. overheerlijk
  126. panklaar ***)
  127. peperduur
  128. piekfijn
  129. piemelnaakt
  130. piepklein
  131. pijlsnel
  132. pik(ke)donker
  133. pimpelpaars
  134. pislink
  135. poedelnaakt
  136. poep(ie)link
  137. poeslief
  138. pokkensaai
  139. pompaf
  140. potdicht
  141. prinsheerlijk
  142. propvol
  143. pufheet
  144. puntgaaf
  145. ragfijn
  146. razendsnel
  147. retegoed
  148. reuzeblij
  149. roetzwart
  150. roodgloeiend
  151. roomblank
  152. rotsvast
  153. schathemeltjerijk
  154. schatrijk
  155. schijtnerveus
  156. smoorverliefd
  157. sneeuwwit
  158. snikheet
  159. snipverkouden
  160. snoeihard
  161. snorziek
  162. snotverkouden
  163. spekglad
  164. spiegelglad
  165. spierwit
  166. spijkerhard
  167. spiksplinternieuw
  168. spinnijdig
  169. spotgoedkoop
  170. splinternieuw
  171. springlevend
  172. spuugzat
  173. staalblauw
  174. stampvol
  175. stapelgek
  176. steenrijk
  177. stekeblind
  178. stervenskoud
  179. stijfbevroren
  180. stikdonker
  181. stinkrijk
  182. stokstijf
  183. stomverbaasd
  184. straalbezopen
  185. straatarm
  186. strakblauw
  187. strontziek
  188. supergaaf
  189. tjokvol
  190. toeterzat
  191. ton(ne)rond
  192. topfit
  193. torenhoog
  194. ultramodern
  195. vederlicht
  196. vliegensvlug
  197. vliesdun
  198. vlijmscherp
  199. vogelvrij
  200. volvet
  201. vuistdik
  202. vuurrood
  203. wagenwijd
  204. watervlug
  205. wijdverbreid
  206. witheet
  207. wonderschoon
  208. zeiknat
  209. zielsgelukkig
  210. zijdezacht
  211. zonneklaar

Ik wacht verdere reacties af.
_______________________________
*) Tot de groep woorden beginnend met het versterkingsdeel al- behoort ook een grote reeks Frans-Vlaamse woorden als albachten, albuuten. alzeeker; ze zijn te vinden op p.17-18 van het digitale Frans-Vlaamse woordenboek dat HIER online is te raadplegen.
**) brilfokkingjant is een vreemde eend in de bijt, met dank aan Paulien Cornelisse.
Ik neem aan dat het een samenstelling is van briljant en het versterkingsdeel fokking.
Daarmee is het het enige woord in de lijst waarbij het versterkende element niet vooraan het woord staat, maar tussenin is ingelast.
***) Zie voor een discussie over panklaar hier onderaan bij de reacties.