God bewaar me

Afslag 25 van de A31, net ten noorden van Nancy: POMPEY-DIEULOUARD-BELLEVILLE.
Over Pompey, al voor het jaar 1000 vermeld als Pompanium (heeft niks te maken met het Italiaanse Pompeï), en Belleville (‘Schoonstad‘) wil ik het hier verder niet hebben; wel over het plaatsje Dieulouard, dat ik ooit eens bezocht omdat het een Sebastiaankerk heeft waarvan ik eerder melding heb gemaakt. Vandaag even een taalkundig-etymologisch tripje naar de merkwaardige herkomst van het woord Dieulouard.

Toen ik tien jaar geleden Dieulouard bezocht om er wat Sebastianoïde foto’s te maken, waarover ik o.m. HIER heb bericht, was me aan de plaatsnaam niets bijzonders opgevallen. Maar tientallen malen ’s jaars kom ik er langs, en vroeg of laat ga je over dingen nadenken.

Het woord Dieulouard valt uiteen in drie woorddelen: Dieu – lou – ward. Samen hebben ze de onbetwiste betekenis: God beware jullie. De Franse website van de gemeente bevestigt dat. Ik pluis het hier verder eventjes uit.

DIEU
Etymologisch gezien is het eerste woorddeel het simpelste: Dieu is afkomstig van het Griekse θέος ‘god’, dat weer een afleiding zou zijn van een Indo-Germaans woord voor geest of ziel, waarvan onder meer ook de Tsjechische woorden duch ‘geest’ en vzduch ‘lucht’ zijn afgeleid.

LOU
Is een zeldzame, oude variant van een persoonlijk voornaamwoord, vooral vanwege de l aan het woordbegin. Bij de persoonlijke voornaamwoorden in het meervoud ken ik alleen het Nederlandse jullie en het Afrikaanse julle en hulle waarin die l ook voorkomt. Het Franse voornaamwoord luihem‘, laat ik buiten beschouwing, want dat is geen meervoud.
Jullie is een samentrekking van jelieden of –lui(den), dat wij nog herkennen in scheepslui of scheepslieden, timmerlui of timmerlieden e.d. en heeft dan steeds een betekenis ‘groep mensen‘, ‘volk‘, zoals wij min of meer synoniem aan werklui of werklieden ook werkvolk hebben – en tientallen andere zoals klootjesvolk, mansvolk, vissersvolk. En laat nou in het Russisch люди ‘ljoedi‘, staan voor ‘mensen‘, net als het Tsjechische lidi. Maar in het middeleeuws Frans kwam die l dus ook nog voor, en dus mogen we lou vertalen als jullie.

WARD
Het Nederlandse woord waard is nogal zwaar belast met betekenissen: naast het bijvoeglijk naamwoord (‘van belang‘, ‘van waarde‘) zijn er de zelfstandige naamwoorden waard als ‘door rivieren ingesloten landstreek‘ (Bommelerwaard), ‘buitendijks land‘ (uiterwaard) en ‘herbergier’, ‘kastelein’. In die laatste betekenis zou het zijn afgeleid van een Oudnoors woord verðer, ‘maaltijd’, dus iemand die het eten verstrekt, maar ook heeft het de betekenis van gastheer, beschermer. En dan komen we dichter bij de wat verouderde Engelse betekenissen van ward als bewaring, toezicht of het werkwoord to ward ‘bewaken, beschermen’. Het zit het ook in steward ‘guardian’, ‘bewaker’. In het oudere Frans bestond het zelfstandig naamwoord warde ‘beschermer’ naast garde, en het werkwoord warder naast garder ‘bewaken’. Wie zich daarover verbaast, moet zich het Italiaanse guardare en de Spaanse Guardia Civil voor de geest halen: daar vallen beide varianten samen in het woordbegin /γward-/. Het woord ward maakte wellicht de oversteek van Engeland naar Frankrijk tijdens de Honderdjarige Oorlog, toen grote delen van Noordwest-Frankrijk door de Engelsen waren bezet. Nog steeds is in dat gebied de Engelse invloed merkbaar, in woorden, cultuur en architectuur, het Keltische lettertype (‘Viking’), en we mogen ook wel stellen dat dankzij de Engelse bezetting Frankrijk nog steeds Jeanne d’Arc heeft als een van haar nationale topidolen, in welhaast elke kerk nog aanwezig.

En dan ook nog in de plaatsnaam Lewarde (‘De Waard‘), een gemeente in Frans-Vlaanderen, tussen Douai en Valenciennes. Zo kom ik opeens terecht in Leeuwarden, waarover ik enkele toponymische opmerkingen heb gemaakt in mijn Koningsdrama over leeuwen en beren als koningen der dieren, en waarin ik aangaf dat Leeuwarden niks met leeuwen heeft te maken, net zo min als Lyon en Leuven (, Louvain, Löwen).

 

Albert Delahaye schrijft in dat kader:

Franse medievisten gebruiken de term “deplacements historiques” voor het bekende verschijnsel dat volkeren, bij een al of niet gedwongen verhuizing vanuit hun oorspronkelijke stamland naar elders, hun oorspronkelijke plaats en riviernamen meenemen en hergebruiken. Hiervan is sprake geweest bij de volksverhuizing van Saksen en Friezen. Het is een menselijk verschijnsel, dat ook in de jongste geschiedenis heeft plaats gevonden. Namen als New York en Harlem zijn wereldwijd bekende voorbeelden. Met deze verplaatsingen van namen wordt ook de hoeveelheid overeenkomstige namen verklaard tussen Noordwest Frankrijk en west Vlaanderen en het noorden van Nederland en Duitsland. Lewarde in Vlaanderen werd Leeuwarden in Friesland, Brêmes in Frans Vlaanderen werd Bremen in Noord-Duitsland, om maar 2 willekeurige voorbeelden te noemen. Alleen deze verhuizing liep niet van noord naar zuid, zoals de historische geografie altijd maar aangenomen had, maar ging juist van zuid naar noord. Steevast liggen de oudere plaatsen in het zuiden, de nieuwere in het noorden. Steeds hebben de oudste akten en oorkonden betrekking op die zuidelijke plaatsen, de nieuwe op de noordelijke. De verkeerde interpretaties – de oude akten werden, in een veronderstelde continuïteit in bewoning, ook op de nieuwe plaatsen geplakt- hebben geleid tot de bijna onontwarbare kluwen aan mythen.

Overigens lijkt het erop dat de oudste vermelding van het Franse Lewarde (Le Warde Saint-Rémi) uit 1255 stamt en dat de vermelding van het Friese Leeuwarden al uit een akte uit de 8e eeuw dateert, maar dat bewijst allemaal nog niets.

Nog even, en Friezen blijken Vlamingen te zijn, waarvoor God hen moge behoeden.

 

 

2 thoughts on “God bewaar me

  1. Zulke ety gegevens van ‘lou’ en ‘ward’ heb ik niet bij de hand. Ik had lou geassocieerd aan ‘loup’, maar nee. Dus een instructief blogartikel waarvoor mijn dank.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.