Kerstroep-5: Gloria

In het Gloria trekt Pascha (of Zrunek) alle registers open. Ik zal dat toelichten op drie niveaus: dat van de tekst en de context, dat van de gebruikte instrumenten en dat van de muziek en harmonisatie.
En verzuim niet voor en na het lezen van dit artikel de eerder al genoemde YouTubelink te volgen en het Gloria te beluisteren, dat loopt van 4’10” tot 16’36”. Dik twaalf minuten, da’s niet niks.

Net als alle andere onderdelen van de mis is ook het Gloria onderverdeeld in secties/modulen. Na de modulen A, B en C van het Kyrie omvat het Gloria de modulen D t/m W. En meteen al in sectie D is het kerkvolk wakker geschud: na de bekende gregoriaanse aanhef “Gloria in excelsis Deo” volgt er een rauwe stoot van een overgeblazen dulciaan die in glissando naar de grondtoon F afdaalt. Daarop roept een herder (bariton solo) de dorpelingen wakker – er is iets aan de hand. En weer het glissando van de dulciaan. Het zijn in totaal 18 seconden. Beluister ze HIER. Daarna volgt de rest van het kerstverhaal.

Tekst en context
Min of meer parallel aan de onderverdeling in secties is de wisseling tussen Latijnse en Slowaakse tekstpassages. De Latijnse passages volgen de “officiële” tekst van het Gloria, met weglating van enkele delen. Vergelijk de tekst hieronder op dat punt maar met de complete tekst die je op Wikipedia kunt vinden, als je hem niet nog uit het hoofd kent. Dat die Latijnse delen soms wat onbeholpen en zonder de passende dictie zijn getoonzet, in tegenstelling tot de perfect getoonzette Slowaakse delen, zal ik bij het Credo nog nader toelichten. In ieder geval lijkt het erop dat de componist de Latijnse tekst van beduidend minder waarde achtte voor het gestelde doel: een volksmis maken.

Hieronder de Gloria-tekst zoals ik die heb gevonden op zrunek.info. Daar wordt er een (complete) Engelse en (incomplete) Duitse vertaling bij gegeven, zodat ik niet ook nog een Nederlandse vertaling denk te hoeven produceren. Omdat de hier weergegeven tekst op onderdelen en zeker in de spelling afwijkt van de Venhoda-versie die ik volg, heb ik de tekst hier en daar enigszins aangepast. Spellingsvarianten bij een tekst uit 1770 zijn uiteraard niet zo verwonderlijk; dat geldt ook voor Nederlandse teksten uit de Gouden Eeuw en later. Bovendien hebben we hier te maken met een tekst in een Slowaaks-Moravisch grensdialect, hetgeen de spellingszaak niet simpeler maakt.
De Latijnse tekstdelen staan cursief. In rood de letters van de secties in de partituur.

D
Gloria! Bratrové, [v]stávajte!  (Gloria! Brothers, arise!)
Gloria! Na retu volajte!  (Gloria! Call out for help!)
Gloria! Zahynúť nedajte!  (Gloria! God preserve us!)
Gloria! Ozaj nás tu straší, v tom našem salaši,  (Gloria! Hark, terror has seized us)
Gloria! počúvajte!  (Gloria! in our sheep fold!)

E
Gloria! Počuj, Jano, vejdi ven,  (Gloria! Listen John, come out,)
nech sa ozve, kerý ten,  (let whoever wants to speak)
nech si neprefentuje v salaši,  (don’t try to boss us,)
nech si nerozkazuje.  (don’t try to bully us.)
A keď sa neponíži, že mu Juro poslúži,  (And if there’s one who won’t show respect, then George)
zahude mu na hlavje polenem,  (will serve him well with a log over his head,)
já to dvakrát neréknem.  (I won’t tell you twice.)

F
Gloria in excelsis Deo!  (Glory to God in the highest!)

G
Já sem jeden valach starý, dobre počúvajte,  (I am an old shepherd, listen to me,)
poslaný od starej rady, koho tu hledáte,  (I have been sent by the Elders, who are you looking for?)
a ked mi nepovíte, veru sa osmjelím,  (And if you won’t tell me, I’ll venture to beat)
a vám bok s dreveným olejem namastím!  (your side with a wooden stick!)

H
Gloria in excelsis Deo! (Glory to God in the highest!

I
Nebojte sa, pastíri, noviny počujte:  (Fear not, shepherds, listen to my news:)
porodila Panenka,  (the Maiden has given birth,)
do Betlema bježte,  (run to Bethlehem,)
kterého ste čekali, a od vjekú žádali,  (to the one you have waited and called for for so long.)
dnes sa vám juž narodil, slávu svú vyjevil,  (Today He was born and revealed His glory,)
protož nemeškajte dary sebú berte,  (so don’t tarry, take gifts with you,)
jeho privítejte, ,Gloria‘ spívajte:  (welcome Him, sing Gloria:)

J
Gloria in excelsis Deo!  (Glory to God in the highest!)

K
Et in terra pax hominibus bonae voluntatis.  (and on earth peace to people of good will.)

L
(Recitativo)
Juž sem vykonal rozkaz starej rady  (I have fulfilled the command of the Elders)
a čo sem tam počul, ani by ste sa nenazdali,  (and you wouldn’t believe what I’ve heard.)
prišli anjelové k našemu majíru,  (Angels have come to our fields,)
spívajíce slávu Mesiáši Králu,  (singing glory to the Messiah, the King)
že sa juž narodil v Betlehemje mjeste,  (born in the town of Bethlehem,)
a to mi pravili, pospolu tam bježte.  (and they told me, run there together.)
A já na to myslím, by sme se zebrali  (And I think we should gather)
a o tejto vjeci dobre se poradili,  (to discuss this matter,)
my sme sprostí lidé, a to je Pán velký,  (we are simple folk, and the Lord is great,)
není to malá vjec, k takému Pánu jíti,  (it’s no small thing to behold such a Lord,)
včilej je púlnoci, vstávajte pospolu,  (it’s now midnight, arise one and all,)
at’ móžeme dojít do dňa k Betlehému!  (so that we can reach Bethlehem by morning!)

M (instr.)
N
Laudamus te, benedicimus te, adoramus te,  (We praise you, we bless you, we adore you,)
glorificamus te;  (we glorify you;)
Gratias agimus tibi, propter magnam gloriam tuam.  (We give you thanks for your great glory.)

O (instr.)
P
Ked sme sa zebrali,  (Now we have gathered,)
poradme sa tady,  (let us discuss)
čo si veznem.  (what to bring with us.)
Domine Deus, Rex Coelestis, Deus Pater.  (Lord God, heavenly King, O God the Father.)
Jeden vezne gajdy,  (One of us should take)
zagajduje všady,  (some bagpipes and play)
kady pújdem.  (wherever we go.)
Domine Fili unigenite, Jesu Christe.  (Lord Jesus Christ, Only Begotten Son.)
Na peci sú husle, na lavici drumle,  (There is a violin on the stove, a Jew’s harp on the bench,)
píščalky sú v košári, na hrebíku trúby,  (and pennywhistles in the fold, hanging on a nail,)
juhás nech zatrúbi tú včerajšú.  (let the young shepherd blow his horn and play the tune from yesterday.)
Domine Deus, Agnus Dei, Filius Patris.  (Lord God, Lamb of God, Son of the Father.)
Sláva Bohu Otci,  (Glory be to the Lord our Father,)
nech jest rovnej moci,  (may He be equal in power)
Ježišku malému, dnes narozenému,  (to baby Jesus, born today,)
Králičku našemu, hop, hop, hop, hop.  (our infant King, hop, hop, hop, hop.)
Dana, dana, dajdom, dana, dana, didom,
dana, dana, dajdom, dini, dini, didom,
dajdom, dajdom, dajdom, dajdom, dajdom.

Q
Qui tollis peccata mundi.  (You take away the sins of the world.)

R
O Beránku tichý, který snímáš hríchy,  (O peaceful Lamb, who takes away our sins,)
my sme k Tobje prišli,  (we have come to You,)
príď zas ty k nám, chceš-li,  (come to us if You want,)
nehanbi sa za nás, že sme lidé hríšní.  (don’t be ashamed of us, that we are sinful people.)

S
Qui sedes ad dexteram Patris.  (You are seated at the right hand of the Father.)

T
Prijmi naše dary, které sme Ti vzali,  (Accept the gifts, which we have brought for You)
až nám víc požehnáš naše koze bary,  (so that You bless us more, and may he who gives You)
zaskočí kerý-ten, lepší Ťa obdarí.  (most gifts enjoy the finest goats and rams.)

U
Quoniam tu solus Sanctus, tu solus Dominus.  (For you alone are the Holy One, you alone are the Lord.)
Tys’ Svatý nad svatými,  (You are holy, the holiest)
nejvyšší na nebi, ó, Ježiši,  (of Holiest in Heaven, oh Jesus,)
my to uznáváme, za pravdu držíme,  (that is what we believe, we believe that)
že si Ty Mesiáš, tu solus, si Svatý,  (You are the Messiah, You are Holy,)
tu solus, si Svatý nad svatými.  (you are Holy, Holiest of the Holy.)

V
Cum Sancto Spiritu in Gloria Dei Patris. Amen.  (With the Holy Spirit in the glory of God the Father. Amen.)

W
Jano, počni, jako umíš, na píščalku,  (Start playing the pennywhistle as well as you can,)
však ti Jano zanotuje všelijakú.  (John will sing you any song.)
Nadarmo si štyri hukny nové zedral,  (You didn’t wear out four straps for no reason,)
keds’ na muziku k rechtorovi chodíval,  (when you went to the music master to learn how to play,)
probuj ješče, dám ti fruštuk,  (try again, I’ll give you breakfast)
jestli vyvedeš majsterštuk,  (if you play a masterpiece,)
páleného, ovseného!  (I’ll pour you a shot of oat wisky!)
Jaj, prosím ťa, zanechaj tak,  (Or better, leave it, please,)
ješče ti dám jeden turák,  (I’ll give you another coin instead)
nerob račši hanbu vječší.  (so that you don’t embarrass yourself anymore.)
Ondrej, vezmi tvú farfajku, všaks’ ty múdrý,  (Andrew, take your trumpet because you)
býváš mezi muzikanty všady první.  (were clever among musicians, always first.)
Trúb, Ondrejko, veselo,  (Play the trumpet cheerfully)
aby to všade znelo v Betlehemje.  (so that you can hear it everywhere in Bethlehem.)
Juro juž gajdy nadúvá,  (George is already blowing the pipes,)
huk na pleco si zapíná,  (putting the strap on his shoulder,)
dobre hrajte, Boha chválte,  (play well, praise the Lord,)
dajdom, dajdom, dajdom, dajdom!

Het Slowaakse deel geeft ons het welbekende kerstverhaal: een van de herders ziet een fel lichtende komeet langs de hemel trekken en hij alarmeert de oudste van het dorp. Zie in dat verband de prachtige, door Josef Lada vervaardigde animatiefilm bij het Kyrie van Ryba, waaruit ook het screen shot hierboven is genomen.
In niet mis te verstane bewoordingen sommeert de dorpsoudste dan de anderen te talmen noch te dralen, naar buiten te komen en mee te gaan. Immers, hij heeft, behalve de komeet, ook nog engelen gezien en gehoord die kwamen aanvliegen en hem vertelden dat ze allemaal de komeet moeten volgen naar Bethlehem omdat daar een koning is geboren. De herders voelen zich wat ongemakkelijk: zij als eenvoudige boerenlieden op bezoek gaan bij een koning… En wat moeten ze dan wel niet als cadeautjes meenemen?
Uiteindelijk gaan ze op pad, de komeet achterna, op kraamvisite in Bethlehem.
Het is de Slowaakse versie van ons “’t Is geboren, het god’lijk kind. Komt, herders, speelt op uw feestschalmeien…”

Een dergelijk verhaal sprak de boerenbevolking van het dorp wel aan, bracht hun de mystiek, de magie van het wonder bij en de uitdrukkelijke oproep daarvan getuige te zijn en daarbij zelf aanwezig te zijn. Lezen konden de meesten niet, maar juist dan vertoont zich de kracht van de orale overlevering: het steeds maar weer doorvertellen van hetzelfde verhaal (bedenk dat bij Ryba hetzelfde verhaal in de mis wordt verteld!). Beide kerstmissen zijn, volgens diverse bronnen, dan ook bepaald niet gecomponeerd om binnen kloostermuren te worden uitgevoerd. Nee, ze hoorden thuis in de dorpen, op het platteland, in onherbergzame streken, waar de te kleine en te koude kerkjes gevuld waren met muzikanten uit het dorp die hun eigen lokale, zelfvervaardigde instrumenten bespeelden, en verder met zoveel mogelijk dorpelingen als maar mogelijk. Misschien was een enkeling te ziek. Misschien bleef er wel iemand achter om op het vee te passen, opdat niets ervan ging uitweiden of werd geroofd. Misschien ook namen ze het meest kwetsbare deel van het vee, de lammetjes, wel mee naar de kerk. Daarover meer bij het Benedictus. Samen verwoordden en bezongen ze het kerstverhaal, voor hen de opening naar een beter leven – niet voor niets is kerstmis niks anders dan het heidense midwinterfeest, de zonnewende, waarna de dagen lengen en de lente dra zal volgen.
In die context valt het Gloria met al zijn verrassende veelzijdigheid goed te plaatsen.

Instrumentatie
Op de hobo’s en de fagot na komen alle instrumenten die ik in Kerstroep-2 heb opgesomd in het Gloria aan bod. Het valt mij op dat in bijna alle YouTube-films van de mis nogal wat van die volksinstrumenten ontbreken: niet iedereen heeft immers thuis nog een nonnenviool in de kast staan, of een schalmei, of een dulciaan. Voor de Venhoda-uitvoering lag dat anders: de Praagse Madrigalisten waren destijds sterk gelieerd aan de muziekafdeling van het Nationaal Museum, en daar waren die authentieke volksinstrumenten in bespeelbare staat aanwezig. Anderen, die minder geluk hebben, moeten zich met vervangende instrumenten behelpen, wat overigens nog wel op aanvaardbare wijze is te doen: neem voor de nonnenviool een trompet of trombone (zachtjes bespelen), voor de dulciaan, een soort kromhoorn, en de schalmei kan eventueel een fagot resp. klarinet worden gekozen. Voor de zink zo’n lange waldhoorn of Alpenhoorn; niet zo’n ronde koperen – men had daar destijds geen duur koper. En als er geen cymbaal voorhanden is, kan als uitstekend equivalent een santoor uitkomst bieden, al is dat ook geen alledaags instrument. Iets dergelijks zal er toch wel moeten zijn, want de cymbaalpartij is uiterst karakteristiek voor deze mis en voor de weergave van de lokale folklore van West-Slowakije. Voor het orgel geldt dat het beslist niet een van die majestueuze Praagse topstukken moet zijn, maar een bescheiden dorpsorgel. Veel wordt er niet van geëist, als het maar harder en zachter kan spelen, desnoods met een zwelpedaal.
Eigenlijk moeten alle gebruikte instrumenten naar gras en mest rieken.

Muziek en harmonisatie
Wat bij het luisteren eenvoudig opvalt, is dat de muziekgedeelten met Latijnse tekst bijna steeds (maar Pascha is daarin niet strikt consequent) westers, d.w.z. Duits/Oostenrijks zijn georiënteerd, terwijl de passages met Slowaakse tekst meer de kenmerken van Balkanmuziek dragen. Dat blijkt niet alleen uit de al eerder gememoreerde lydische toonladder, maar ook uit het ritme. Weliswaar staat het hele Gloria genoteerd in 2-, 3- of 4-kwartsmaat, dus nergens bijvoorbeeld een 5- of 7-kwartsmaat, maar ritme is iets anders dan maat. Waar wij eraan zijn gewend dat je bij een vierkwartsmaat de nadruk legt op de eerste tel, eventueel een lichtere nadruk op de derde, accentueert het ‘Balkanritme’ juist nadrukkelijk de tweede en vierde tel, wat een opzwepend effect heeft en zeer zeker zijn invloed heeft op de volksdans die bij die muziek wordt uitgevoerd.
Module L bestaat uit een heus recitatief. Dat is zeer opmerkelijk. Weliswaar was het recitatief al in zwang gekomen in passies (de Matthäus!), oratoria en meer nog in de opera, maar in een mis, en zeker in een dorpsmis, ver weg van de cultuurtempels der grote steden, moet het een nouveauté van de eerste orde zijn geweest. Het betreft hier een zogenaamd recitativo accompagnato: een solist, hier een zware basstem, vertelt al zingend schier maat- en ritmeloos, slechts het ritme van de zinnen volgend, zijn verhaal en hij wordt daarbij ondersteund door diverse instrumenten. In dit geval zijn dat het orgel, strijkers, fluit en basfluit, vooral het cimbaal, en in de laatste akkoorden: tutti. Wat deze begeleiding hier doet, is precies wat muziek moet doen, namelijk het ondersteunen van de gezongen tekst, het creëren van een ambiance waarin die tekst beter tot uiting komt, het neerzetten van rustmomenten. Bij goede filmmuziek is het niet anders. Nieuw of niet, de dorpelingen in de plaatselijke kerk zullen er kippenvel bij hebben gekregen, want op deze wijze moet de tekst indringender zijn overgekomen dan wanneer die gewoon was voorgelezen, of in het strakke keurslijf van een 2-, 3- of 4-kwartsmaat was geperst.
Aan het einde van het recitatief treedt iets bijzonders op: een in de barokmuziek doorontwikkelde vorm van een versiering aan het einde van een recitatief (zie daarvoor Willemze (1979), §713. In plaats van de verwachte terugkeer naar de grondtoon zou er bij het laatste woord Bet-le-hé-mu moeten staan: a-bes-f-f, maar er staat, en wordt ook gezongen: a-bes-bes-f. Willemze geeft aan dat dit type versiering in brede kring voorkwam, van Händel tot Verdi. Daarom is het niet zo verrassend het
 in 1770 bij Pascha tegen te komen. Niet verrassend, wel opmerkelijk.

Voor mij is L het hoogtepunt van dit Gloria, en daarom heb ik het 1’40” durende recitatief HIER even apart te luisteren gezet.
Maar beter nog is het, dit Gloria in zijn geheel enkele malen aandachtig te beluisteren en er de schoonheid van te ervaren. 

_______________________________________________________
Voor een Engelse vertaling van de Slowaakse en Latijnse teksten zie de zrunek-info; vertaling buiten mijn verantwoordelijkheid.

Vorige berichten:
Kerstroep-1: Jakub Jan Ryba
Kerstroep-2: Edmund Pascha (?)
Kerstroep-3: Pascha documentatie
Kerstroep-4: Kyrie
Volgende berichten:
Kerstroep-6: Credo
Kerstroep-7: Sanctus-Benedictus-Agnus Dei 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.