De UI-ziekte

Tot de vooroordelen over Nederlandse tweeklanken als au, ou, ei, ij en ui behoort de opvatting dat de ui-klank “typisch Nederlands” is, en dus in andere (Europese) talen niet zou voorkomen. Een beetje waar is dat wel, dat wil zeggen: nergens in Europa zijn er zo veel uien te vinden als in het Nederlands. Maar ze zijn er wel, over de grens.

Dat het met Europa toch nooit wat wordt, blijkt al uit het simpele feit dat er voor dat werelddeel zo veel verschillende uitspraken zijn: beginnend met de eu van neus, of met de ui van huis, of met de oi van ahoi, of in Oost-Evropa met ew.

De gedenkwaardige Olympische volleybalfinale Italië-Nederland, Atlanta 1996, volgde ik op onze Italiaanse camping. De tv-commentator sprak de naam van een van Neêrlands topspelers, Richard Schuil, bij voortduring uit als “Schwiel”. Dik twintig jaar eerder was mij gevraagd om in een studio van de Karel-universiteit in Praag geluidsopnamen in te spreken van Nederlandse woorden met een ui erin ten behoeve van de opleding Nederlands aldaar. Tsjechen kennen geen ui. Ik geef het je te doen: een uur lang ui, huis, trui, zuid, fluiten, guitig, muil, kruit, snuit &c. op z’n ABN’s duidelijk uitspreken; je wordt er doodziek van. De tranen schoten mij in de ogen, zodat ik geen ui meer kon zien.

In het Frans zijn er niet zoveel ui-woorden. We kennen bijvoorbeeld feuille (als in portefeuille) en het merkwaardige oeil (“oog”); merkwaardig vanwege het afwijkende meervoud yeux.
Minder bekend is de straat in Fayl-Billot, niet ver van ons vandaan, waar de dierenarts woont die Louki’s staart heeft geamputeerd: de Rue du Breuil. Zie hierboven.
En omdat ik een paar jaar geleden een keer had gegeten in Restaurant du Breuil in Vesoul (nog iets verder hier vandaan), begon dat woord mij te intrigeren. Een familienaam van groot aanzien? Een tot een ver verleden behorend beroep? Niets van dat al. Het blijkt een afleiding te zijn van het Gallische brogilos of brogila, dat grofweg gezegd betekent: “een omheind stukje bos”, een met heggen omzoomde bomengroep waarin dieren zich kunnen terugtrekken. Het woord komt voor in het Frans en aanverwante talen als Occitaans (bruèlh of bruòlh; “bouquet d’arbres”). Overal in Frankrijk komt het voor, in steeds wisselende vormvarianten. Op http://projetbabel.org/forum/viewtopic.php?t=10746 en http://www.ville-lebreuil-bourgogne.com/L-ORIGINE-DU-NOM.html is daarover veel meer te vinden. Er zijn ook afleidingen naar een familienaam (Broglie, “Brogli” uitgesproken) en een gemeentenaam (Broglie, “brui” uitgesproken). Zie daarvoor http://fr.wiktionary.org/wiki/breuil en aanverwante artikelen. Maar misschien nog interessanter is de link met het Duitse Brühl (“moerasland, broekland”) en het Nederlandse broek, uit zo veel plaatsnamen bekend en al in het Middelnederlandsch Woordenboek voorkomend. Idem met het Engelse brook en zelfs het Amerikaanse Brooklyn, immers afgeleid van Breukelen, in de 12e eeuw bekend als Broclede.

Enige continuïteit en diversiteit kun je Uiropa niet ontzeggen.

 

 

 

3 thoughts on “De UI-ziekte

  1. Dat is ook sterk: ik had al eens naar Breuil gezocht vanwege Landgoed De Breul bij Zeist. Nu kan ik Breuil niet eens vinden in de Roberts van Dict. en Etymologique noch in de Larousses ancien, moyen en classique. Wel staat het in de Trésor online (in de UB jarenlang geraadpleegd en als er een nieuwe band verscheen werkte ik het wachtlijstje af) met frequentie.. 1.

    http://atilf.atilf.fr/dendien/scripts/tlfiv5/affart.exe?19;s=1804920600;?b=0;

    Een mooi Duits woord is Hain, verboden gebied dus een denkbeeldige afscherming. Vandaar dat in een Hain geen archeologische vondsten zijn en bij geen vondsten dus een Hain.

    • Die was ik inderdaad nog vergeten: het voormalige Jezuïeteninternaat Katwijk de Breul. Ik neem aan (zonder bewijsplaatsen) dat hier hetzelfde breuil in de naam voorkomt.
      Het Duitse Hain (onze “omheining”) heeft dezelfde betekenis als breuil, het Duitse Brühl niet, maar dat is wel weer etymologisch verwant aan breuil.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.