Exit ReVox

Nadat vorige maand mijn Dauphine ten prooi was gevallen aan de voorjaarsopruimwoede, is het nu de beurt aan het ReVox tape deck waarvan ik na 45 jaar nauwelijks nog gebruik maak. Eigenlijk komt dat doordat de banden beginnen te slijten (rek en slijpsel) en het, net als oude super-8 films en cassettebandjes, veiliger is de oude opnamen te digitaliseren voor de eeuwigheid.

Dat ik die ReVox kocht, was de zoveelste invloed van Bernard Huijbers op mij. Hij wist mij in de jaren-’60 ervan te overtuigen dat ReVoxen de beste bandrecorders waren, dat een Quad versterker het topmerk voor de huiskamer was en dat elektrostatische boxen het summum van luisterplezier waarborgden. En dus kocht ik van mijn goed betaalde vakantiebaantje een Quad 33-303 combinatie, die het nu, 50 jaar later, nog steeds naar tevredenheid doet en zich ook nog steeds kwalitatief kan meten met wat er momenteel verkrijgbaar is. Toen ik in 1972 als invaldocent op het Ignatiuscollege weer genoeg had gespaard, schafte ik de ReVox A77 aan (Bernard had de oudere A76, die nog op buizen werkte, in plaats van de getransistoriseerde A77), en half jaren-’70 was er geld genoeg in kas om twee elektrostatische Janszen boxen aan te schaffen. Ook die doen hun werk nog steeds naar behoren.

Het nadeel van de ReVox is niet het apparaat zelf, maar de banden, die na zovele jaren ernstig kwaliteitsverlies vertonen. De opnamen zelf zijn niet aangetast, maar het materiaal van de banden is sterk aan het achteruitgaan, zodat het raadzaam is digitale kopieën te maken voor het te laat is. Een nadeeltje van de ReVox zelf is dat er maar zes maanden garantie op werd gegeven, die bovendien alleen in Nederland geldig was. Dat steekt wel erg schril af bij de levenslange garantie die de firma Transtec gaf op de Quad-apparatuur, al moet gezegd dat Transtec inmiddels failliet is.

Wat ik in een paar dagen nog aan oud geluidsmateriaal heb weten te redden, levert ook wel stof op voor deze blog. Ik noem allereerst een aantal radiocolumns die ik rond 1990 voor de Boxmeerse Lokale Omroep Stichting over voetbal maakte onder de titel De Zijkanter. Vervolgens enkele hoorspelen van Theun de Vries, destijds opgenomen van de radio, en een lang interview met hem. Verder een NOS-radiouitzending uit 1985 over de gevaren van hydrazine, de zeer giftige noodbrandstof van F16-straaljagers, een onderwerp waar ik destijds een hele studie van heb gemaakt. En ten slotte een goede opname van Muzeldicht, het vierde nummer op het 45-toerenplaatje Ambrozijn en Groggelgijn. Dat nummer, waarover ik EERDER al schreef, heb ik inmiddels op YouTube geplaatst. Zoek daar maar op “Muzeldicht”.

Al met al zitten er voor deze weblog weer een aantal artikelen-uit-de-oude-doos in het vat.

Het ReVox A77 tape deck, met een aantal accessoires als bandreparatiesets en lege metalen spoelen van 26½ cm, is vanaf nu te koop. Over de marktconforme prijs kunnen we het nog wel hebben.

Domweg de Amstel uit

Ik zou er nooit op zijn teruggekomen, die duik van motorwagen 263 van lijn 4 die vanuit de Bakkerstraat domweg de Amstel in dook, als ik niet bij toeval het themanummer over verkeer in Amsterdam van het maandblad Ons Amsterdam uit februari 1951 in handen kreeg, waarin onderstaande foto prijkt. Die foto is er eentje uit een reeks foto’s die van dat ongeval bewaard zijn gebleven; ik heb er inmiddels 7 kunnen opsporen, en wie er goed naar kijkt, kan er ook veel details op ontdekken.
Het nummer van Ons Amsterdam is om nog een andere reden interessant, dus ik wijd er maar even een apart berichtje aan.

Allereerst de 263 die uit de Amstel wordt getrokken. Die kraanwagen is ook al voor een deel te zien op een van de foto’s uit mijn eerdere bericht. Ons Amsterdam meldt op p.70: “Kort na de oorlog bleek het mogelijk uit een dump voor een spotprijs een 15-tons Mack-kraanwagen aan te schaffen. Het gevaarte was practisch in staat van nieuw en werd in de blauwe politiekleur overgespoten. Al spoedig bleek de wagen een onschatbare aanwinst voor de politie te zijn en het aantal gevallen, waarin zij spoedig en voldoende hulp heeft verschaft, is legio”.

Tien jaar later, in 1960, werd de 263 als een van de laatst overgebleven grootbordeswagens, gesloopt. Zie het uitgebreide artikel van Cor Fijma over de hele reeks Amsterdamse grootbordessers.

De eigenlijke reden waarom ik genoemd themanummer van Ons Amsterdam aanschafte, was de door mij eerder al, onder het kopje ‘Stoplichten’, opgeworpen vraag of de verkeerslichten op de hoek Overtoom-Anna Vondelstraat er begin jaren-’50 al stonden, maar niet werkten, of dat zij opnieuw werden geplaatst en in werking traden. Ik krijg de indruk dat ze er al stonden, maar een tijd lang buiten werking waren. Ik citeer Ons Amsterdam, p.48-49, een artikel van W.F. Tielrooy: “In 1942 kwam weliswaar de reeds in 1939 geprojecteerde installatie Overtoom tot stand, doch deze is maar zeer korte tijd over de hele linie in werking geweest; tot op vandaag de dag (februari 1951 dus. ljml) zijn nog steeds niet alle lichten in bedrijf! Al spoedig bleek toch dat de intensiteit van het verkeer de aanleg van deze installatie niet rechtvaardigde, met als gevolg nodeloos oponthoud en terecht klachten van de zijde van de weggebruikers. Ook thans nog zou de politie, niettegenstaande het motorisch verkeer ongeveer de dubbele intensiteit heeft van voor de oorlog, vermoedelijk niet tot signalering van de Overtoom, afgezien dan van van de kruispunten Overtoom/Stadhouderskade en Overtoom/1e Constantijn Huygensstraat, en wellicht óók nog afgezien van het kruispunt Overtoom/J.P. Heijestraat, overgaan.
Rest over het tijdvak 1940-1945 nog te vertellen, dat in het kader van de verduisteringsmaatregelen de lampen der verkeerssignalen tijdens duisternis in plaats van op 220 V op 60 V brandden, dat de lichtsignalen op een groot aantal kruispunten moesten worden gedoofd tengevolge van het door het publiek als schoenzolen aanwenden van de rubber matten van de verkeersdrempels en dat tenslotte eind 1944 alle installaties uitvielen, daar het Gemeente-Energiebedrijf de stroomvoorziening staakte”.
Ze stonden er dus vermoedelijk al, op het kruispunt Anna Vondelstraat, maar gingen na 1951 ‘opeens’ branden, en dat was wat mij toen zo fascineerde.
Overigens vermeldt het artikel ook dat in Amsterdam in oktober 1947 alle verkeerslichten weer in werking waren, behalve nou juist die op de Overtoom.

Dit alles dus ter aanvulling van eerdere berichten.

 

 

 

Anna Vondelstraat 2B/2

Het valt niet mee thuis terug te keren in het huis dat wij in 1948 betrokken. Afgelopen maand, gelogeerd in het recent geopende Pillows Hotel op Anna van den Vondelstraat 2-6, hadden wij vanuit de speciaal gevraagde kamers op nr. 2 vrij zicht op onze voormalige woonst recht tegenover ons.
We hebben die ook bezocht, van onder tot boven en we kwamen unaniem tot twee tegengestelde reacties.

- Huis
Natuurlijk is het niet zonder emoties dat je alles na meer dan 60 jaar weer onder ogen krijgt, de lange trappen vanwege de hoge plafonds, de kamers en de maatvoering, ondanks alles wat er in al die jaren aan is veranderd. Dat is goed ter afsluiting van een periode. Daar staat tegenover dat we al relativerend de vele tekortkomingen beseften van de zo kleine ruimte waarin wij destijds acht jaar hadden moeten verblijven, ook al ziet het huis er van binnen en van buiten nu piekfijn uit. Aandrang om er weer in te mogen trekken hadden we dan ook allerminst. Wie er een literaire schildering van verlangt, verwijs ik naar het verhaal De elektriseermachine van Wimshurst van W.F. Hermans, waarvan de sfeer van het vijftigerer jaren Oud-West zo treffend en identiek staat beschreven.

Toch waren er details waarvan de weemoed nog wel even zal blijven hangen. Ik beperk me hier tot 1950, het jaar waarin mijn moeder met hernia op bed lag en ik, noodgedwongen en 3½ jaar oud, de hele dag in de box, met mijn door moeder gebreide rood-witte trui, voor het raam moest blijven staan, schuin uitkijkend op de Overtoom, en daar alle tramstellen van lijn 1 zag voorbijkomen. Misschien heb ik daar wel mijn passie voor trams aan overgehouden; toch nog iets positiefs. Een paar weken terug stond ik dus in diezelfde hoek om weer even naar de Overtoom te kijken, met het uitzicht zoals op onderstaande ingekleurde prentbriefkaart. 

- Vondel zelf
Toen ik later wèl los mocht rondlopen en ik me stierlijk verveelde, had het gezin voor mij altijd wel iets spannends in petto. Hoogtepunt was dat ze mij naar het beeld van Vondel in het Vondelpark lieten lopen of steppen, met de mededeling dat als de klok van de Vondelkerk het hele uur sloeg, Vondel een bladzij omsloeg van het boek waarin hij aan het schrijven was.

 

Hoewel mij dat wat vreemd voorkwam voor een stenen beeld, was mijn geloof in Vondels almacht even groot als mijn geloof in Sinterklaas, dus een half uur vantevoren stepte ik derwaarts om er maar zeker van te zijn dat ik niets van het schouwspel zou missen, ook als Vondel zich iets in de tijd vergiste. Maar ja, je zult het altijd zien, steeds was het zo dat op het moment suprème, als de torenklok sloeg, ik uit verveling net even was afgeleid door een voorbijrijdende fietser, een ijscoman (van CJamin) die bij de kerk stond of, het ergste van alles, een loslopende hond. Dan sloeg de klok en was ik dus weer eens te laat. Onbewogen zat Vondel op zijn volgende bladzij verder te schrijven en ik kon teleurgesteld naar huis, waar ze drie kwartier van mij af waren geweest en geïnteresseerd vroegen of ik het nu eindelijk eens wèl had gezien. Nee? Volgende keer beter.

- Paardentram
Misschien is het niet verkeerd het verdere verhaal te vertellen vanuit de trams in de Vondelparkbuurt en de Overtoom, te beginnen bij de paardentram vanaf 10 oktober 1872 tot de gelede tramstellen vanaf juni 1957. Veel van de afbeeldingen in het vorige artikel zijn hierbij van nut.
Tussen 1873 en 1880 werd de Vondelkerk gebouwd, het nog steeds prachtige ontwerp van Pierre Cuypers, dat tot 1977 als kerk in gebruik is gebleven. De kerk verrees aan het einde van de Vondelstraat, gezien vanaf de Stadhouderskade. Daar reed sinds 10 oktober 1872 omnibuslijn DV van de AOM, de Amsterdamsche Omnibus Maatschappij. DV staat voor Dam-Vondelstraat via de Leidschestraat. Een omnibus was een soort personenwagon op wielen, voortgetrokken door een of meer paarden. Omdat het plaveisel in Amsterdam nogal hobbelig was met klinkers en kinderhoofdjes, besloot men in januari 1877 rails aan te leggen om een wat comfortabeler rit te kunnen rijden. Vanaf dat moment, om exact te zijn: 9 januari 1877, mag je dus eigenlijk pas spreken van een paardentram.

Toen tussen 1880 en 1896 de Vondelstraat (als Verlengde Vondelstraat) achter de Vondelkerk werd aangelegd, met op nummer 77-79 dat prachtige woonhuis Oud Leyerhoven I van Cuypers aan de Vondelparkzijde, waar hij tot 1894 zelf in heeft gewoond, werd op 22 juni 1893 ook de paardentram doorgetrokken langs de ingang van de Hollandsche Manege. Deze lijn werd op 27 juli 1903 opgeheven, maar de rails bleven nog even liggen.

Op 8 augustus 1877 startte de paardentramlijn LO, die liep van het Leidscheplein via de Vondelkade (het eerste deel van de Overtoom aan de zuidzijde van het water) tot iets voorbij de overhaal aan het begin van de Amstelveenscheweg, de zogenaamde Dubbelebuurt. LO staat dus voor Leidseplein-Overtoom.
Nevenstaande foto, genomen vóór november 1901, moet ongeveer zijn gemaakt op de hoek van de Anna Vondelstraat; zij is bijzonder vanwege de nog niet gedempte Overtoomse Vaart, de paardentram op rails, de Pestbrug iets verderop, en helemaal links op de voorgrond, naast het aanplakbord, de krul.

- Krul
Een krul (zie de uitvoerige website en die van Joost de Vree) is een openbaar urinoir of pissoir voor mannen, waarvan er in Amsterdam nog een veertigtal staan. De krul op de foto hierboven zal zijn verwijderd bij de demping van de Overtoomse Vaart in 1903, maar hij is nog vaagjes in de verte te zien op de foto hiernaast van de Anna Vondelstraat richting Overtoom, waardoor wij die foto kunnen dateren tussen 1896 (voltooiing bouw huizen Anna Vondelstraat) en 1903 (demping Vaart), vermoedelijk zelfs nog vóór november 1901, want er zijn geen tramrails zichtbaar.
Een ander interessant detail op deze foto is dat op nr.1, rechts, bijna achteraan, een loopplankje is te zien waaroverheen de kolenboer zijn karretje met steenkool het huis in kon rijden, antraciet, eierkolen en briketten.
Tussen 1884 en 1896 werd de Anna Vondelstraat stukje bij beetje volgebouwd, eerst alleen nr.1, later in groepjes de andere oneven nummers, eerst 1a, dan 3 en 5 architectonisch in spiegelbeeld, daarna 7-9-11 met de patrijspoorten, ten slotte 13 tot 25, het hoekpand met de Vondelstraat, stuk voor stuk, alsmede de even nummers 2 t/m 30. Daarmee kreeg de Vondelstraat dus een verbinding met de Overtoom. Nummer 2 is later herbouwd, neem ik aan, want het heeft de stijl van de jaren-’20.

- Veranderingen Overtoom
Per 1.1.1900 werd de AOM door de gemeente Amsterdam genaast en ging verder als GTA (Gemeentetram Amsterdam) en vanaf 1943, na een fusie met de Gemeenteveren, als GVB (Gemeente Vervoer Bedrijf), dat nu nog steeds het stadsvervoer in Amsterdam in handen heeft. Maar rond 1900 voltrokken zich nog meer ontwikkelingen, die eigenlijk los van elkaar stonden, maar min of meer toevallig samenkwamen. Een daarvan was de demping van een aantal Amsterdamse grachten en vaarten, waaronder in 1903 de Overtoom. Over die dempingen is een illustratieve video (eigenlijk slide show) te zien. Voor de passage over de Overtoom even doorscrollen naar 12’45″, doorlopend tot 14’25″. De foto hierboven van de krul en de paardentram is een screen shot uit deze video. Er is weinig fantasie nodig om te beseffen dat deze demping enorme invloed had op het karakter van de Overtoom, zijn bewoners, zijn activiteiten en het vervoer.
De werkzaamheden rond die demping hadden tot gevolg dat tijdelijk, d.w.z. van 27 november 1901 tot 4 december 1903, lijn LO niet over de Vondelkade kon rijden, maar werd verlegd naar Vondelstraat, waar de rails nog steeds aanwezig waren, en de Anna Vondelstraat, en dan linksaf verder de Overtoom op. Er hebben dus wel degelijk paardentrams gereden door de Anna Vondelstraat. De lijn LO werd per 20 februari 1904 opgeheven, althans gewijzigd in de elektrische tramlijn 1.
Al deze exacte data, en nog veel meer, zijn te vinden in  W.J.M. Leideritz, Van paardetram naar dubbelgelede. Zandvoort aan Zee : Minerva boekuitgaven 1966, in het bijzonder de aanhangsels I en II op p.169-175, een boek dat her en der nog antiquarisch verkijgbaar is voor prijzen tussen de € 3,00 en € 37,00(!).

Wat die overgang naar de elektrische tram betreft: de rails van de paardentram werd verlegd naar het midden van de nieuwe straatweg, maar tevens (andere ontwikkeling) werd dus op 20 februari 1904 de paardentram vervangen door een elektrische tram, die sindsdien niet meer lijn LO heette, maar lijn 1, zoals nu nog steeds, met als lijnkleur het nog steeds bestaande diagonale geel-groen. Diagonaal betekent: vanaf Centraal Station naar Zuid en West rijdend. Dat hebben bijvoorbeeld lijn 2 en 16 dus ook; verticaal betekent vanaf Centraal Station naar Oost-Zuidoost.
Zie de door mij ingekleurde lijnkleuren van lijn 1 op onderstaande foto uit 1957.
Het heet dat die lijnkleuren destijds zijn ingevoerd om aan het analfabete deel van de bevolking duidelijk te maken welke tramlijn er aan kwam. Mooi systeem, dat elders in Nederland en Europa echter bijna overal is opgeheven, maar Amsterdam handhaaft het systeem, ook voor de metrolijnen.

Wie werkelijk is geïnteresseerd in historie, routes en data van alle bus-/tram-/veer- en metrolijnen in Amsterdam raadplege primair het standaardwerk: H.J.A. Duparc, Lijnenloop openbaar vervoer Amsterdam 1839-1989, Amsterdam : Gemeentevervoerbedrijf Amsterdam. 96 pagina’s op A4-formaat om van te smullen. Voor minder dan een tientje her en der nog spaarzaam aangeboden. Mijn exemplaar verkoop ik niet.

- Middenstand
Was voor de middenstand vanaf 1515 de overhaal bij de Schinkel het centrum van activiteit, met herbergen, koffie- en theehuizen, kroegen, marktkramen e.d., dus daarheen ging men schuitje varen, theetje drinken…, later werd de ruim anderhalve kilometer Overtoom vanaf de Stadhouderskade zoetjesaan volgebouwd met woonhuizen, gast-/rusthuizen, winkelpanden en fabrieksgebouwen, zeker toen in 1895 het Overtoomgedeelte van Anna Vondelstraat tot Amstelveenseweg tot de gemeente Amsterdam ging behoren. Daarvóór was het gemeente Nieuwer-Amstel, maar met Koninklijke Goedkeuring werd het in 1896 door Amsterdam geannexeerd.

Tot op heden is de straat ook een aaneenschakeling van winkels en horecagelegenheden. Dat was in onze tijd (1948-1956) ook al zo: op de hoek slager Pol (nr.217), daarnaast delicatessenzaak Fa. Jules Hosman. Ik vermoed dat nevenstaande foto het interieur van Hosman is; het Stadsarchief vermeldt dat niet, maar ik herken de inrichting zeer goed.
Na 1950 werd de zaak Hosman overgenomen door levensmiddelenbedrijf E. Nummerdor (nr.215). Twee huizen verderop zat groentenboer C. Kroon (nr.207). “Aardappelen enz.”, vermeldt de telefoongids uit 1950; ik moest daar meermaals per week met een geëmailleerd emmertje naartoe om 3 kg gekrabde aardappelen te halen voor 8 personen, en van hem moest ieder van ons 300 gram groente dagelijks eten om aan te sterken; de andere kant op zaten een tabakszaak en een drankenhandel. Naast ons, op nr.1Ahs, zat iets van een drukkerij, waar we niks mee hadden, behalve dat het er altijd naar drukinkt stonk. Tegenover ons, zie bijvoorbeeld op bovenstaande prentbriefkaart, de derde afbeelding van boven, die uitkijkt op de Overtoom, een tamelijk louche en bouwvallige motorfietsenwerkplaats met scheefgetrokken voorgevel, waar een tijdje ook de BMW Isetta (driewieler met de neus als deur) en de Messerschmidt Kabinenroller (driewieler met die openklappende cockpit) werden verkocht, of alleen maar opgelapt als ze waren omgevallen in het verkeer.
Maar al met al was daarmee in veel van de dagelijkse behoeften voorzien. Daar bovenop kwam er nog veel langs de deur: de melkboer (met verse melk van de VAMI-fabriek, 50 meter voorbij groentenboer Kroon, naast de RIVA-garage die Opels verkocht), de schillenboer, de lompen-en-oud-ijzerboer (“oud inkoop – vodduh”), het draaiorgel (cent of stuiver van 2 hoog naar beneden gooien en dan maar zien of hij het muntje terugvond), de vuilnisophaal, ’s zomers de Sierkan (“roomijs en chocola”), dezelfde man die ’s winters als kolenboer langs de deuren ging, enzovoort. Kortom zo’n beetje zoals het vandaag de dag nog in Rosoy eraan toegaat.

- Stoplichten
Opeens waren ze er. Of misschien lieg ik, en waren ze er al vanaf 1942, maar gingen ze rond 1950 opeens weer branden, de stoplichten op de hoek Anna Vondelstraat-Overtoom. Langdurig kon ik op de stoeprand gaan zitten om er gebiologeerd naar te kijken, vooral naar die kleur groen (die in mijn beleving maar een paar seconden brandde om daarna 3 seconden oranje en heel veel minuten rood te geven). Het was een soort groen dat ik nog niet kende, maar die nu nog steeds in mijn geheugen staat gegrift, zoals ik nog steeds de elektrische geur ruik van de Blauwe Tram van de Spuistraat naar Zandvoort.

Op bovenstaande foto uit maart 1969 staan ze er nog, maar in 1972 zijn ze definitief verdwenen, die stoplichten.
Er zit een boeiend verhaal aan vast. Al voor de oorlog waren gemeente en politie helemaal in de ban geraakt van verkeerslichten, vanwege het toenemende verkeersaanbod en ter ontlasting van de agenten die met STOP-borden (in de oorlog werden dat HALT-borden, want de Duitschers waren niet te stoppen) de kruispunten bemanden. Een en ander leidde ertoe dat in 1942 een heuse groene golf werd ingericht op de Overtoom: acht stoplichten tussen Amstelveenseweg en Stadhouderskade, waaronder eentje op de hoek Anna Vondelstraat. De bedoeling was een groene golf te creëren voor het autoverkeer à 40 km/u. Maar helaas, vanaf 1942 was er nauwelijks nog autoverkeer op de Overtoom, en daarom werden de lichten afgesteld op den gemiddelden fietser, dus à 25 km/u. Zij brandden alleen in de spits, en vanaf 1943 helemaal niet meer vanwege elektriciteitstekort. Bovendien werden de rubberen luchtslangen of -matten, in de zijstraten vlak voor de Overtoom dwars geplaatst als voelers voor aankomend verkeer, door de bevolking gesloopt om er schoenzolen van te maken. Na de oorlog ging een aantal van de lichten weer functioneren.
Bijgaand schema uit 1957 laat het ontwerp zien van die groene golf, nu dus weer bij 40 km/u. Meer informatie ovder de Amsterdamse verkeerslichtregeling in het algemeen en de Overtoom in het bijzonder staat in het boek STOP. 100 jaar verkeer regelen in Amsterdam 1912-2012 (ISBN 9789461900838) door Sjoerd Linders die mij ook het hier weergegeven Overtoomschema toestuurde.
Nog veel meer informatie hieromtrent staat in het verkeersspecial van Ons Amsterdam uit februari 1951 (jaargang 3).

- Hotels
Begin jaren-’50 durfde een jong echtpaar het aan. Hun naam ligt ons op de lippen, maar wil maar niet tevoorschijn komen. In de hausse van recreatie en toerisme na de oorlog openden zij op Anna Vondelstraat 6 Hotel De Nederlanden. Nooit binnen geweest overigens. Zij hebben het tot zeker 1975 weten vol te houden, getuige bijgaande foto van de Beeldbank Amsterdam, waarop hun uithangbord nog zichtbaar is. Waarom zij ermee zijn gestopt, is mij niet bekend, maar de hotelfunctie bleef intact, want later vestigde zich daar Hotel De Filosoof, dat tot 1 november 2015 is blijven bestaan.
Dat hotel beschikte uiteindelijk over 38 kamers, waaruit ik afleid dat het was gevestigd in Anna Vondelstraat 2, 4 en 6, logistiek gezien een hele operatie, omdat nr. 2 een totaal ander bouwjaar en andere bouwstijl heeft dan de nummers 4 en 6. Van nummers 4 en 6 weet ik verder niet zo veel, maar van nummer 2, recht tegenover ons huis op nr.1, wel. Daar woonden destijds de familie Poot (ik meen op 1 hoog), waarvan dochter Joke staat afgebeeld rechts van mij op de foto uit 1949 in het eerste artikel. Een etage hoger woonde de familie Burgman. Zoon Freddy had ongeveer mijn leeftijd, en ik heb nog een foto uit ±1954 waarop Freddy en ik samen gezellig een ijsco eten, zo’n heerlijk blok vanille-roomijs met chocola eromheen van CJamin dat je voor een dubbeltje kon kopen. Wanneer de familiën Poot en Burgman zijn vertrokken, weet ik niet, maar wel dat van 1978 tot 1984 Anna Vondelstraat 2 huis en 1 hoog was bewoond door schrijver Hans Verhagen, die er niet de beste periode van zijn leven doormaakte (heroïne, alcohol). De Filosoof zal dus pas na 1984 nummer 2 bij het hotelcomplex kunnen hebben getrokken.
Toen ik in mei 2015 door de Anna Vondelstraat liep, viel mijn oog op de prachtige tekstschildering op de kopse kant van nummer 2, zowel naar inhoud als vormgeving beschouwd.
In augustus 2016 zag ik dat die tekst was verdwenen en nummer 2 een maagdelijk witte kopse kant had. Dat klopt met het gegeven dat Hotel De Filosoof, deel uitmakend van de Sandton-keten, was gesloten en zou worden verbouwd tot Hotel Pillows Anna van den Vondelstraat. De bedoeling was dat dat nieuwe hotel de deuren zou openen medio 2016, maar het werd 23 januari 2017, hetgeen mij niet verbaast, nu ik heb gezien wat er allemaal aan de drie belendende panden is gerenoveerd, een operatie die ettelijke miljoenen heeft gekost. Het management hoopt binnen 2 jaar rendabel te kunnen zijn.
Ambiance en styling zijn danig geüpgraded, aan de tuinzijde bevindt zich nu een grote serre met buffet en ontbijtruimte, het aantal kamers is teruggebracht van 38 naar 31, vermoedelijk deels door het installeren van een lift, en alles is stijlvol in grijs en blauw uitgevoerd. Ook op een luxe uitstraling is bepaald niet bezuinigd. Wie niet echt op de portemonnee hoeft te letten en goed ter been is (het hotel is qualitate qua niet senior-proof) zal er zich prima gehuisvest voelen, met uiterst sympathiek en voorkomend personeel en prima voorzieningen.
Ik had voor mijn drie nog levende zussen en mij twee kamers gereserveerd bij Pillows op nummer 2, dus precies tegenover onze voormalige etages 2 en 3 op nummer 1. De eerste foto van dit artikel is daarvan een bewijs. Met dat al was voor ons de cirkel rond, die begon in 1948 en dus met een ruime boog doorliep tot 2017, bijna 70 jaar na dato.

_____________________

Tenzij anders vermeld zijn alle afbeeldingen van de Beeldbank van het Stadsarchief Amsterdam, behalve de allereerste foto (van mij, feb.2017), die waar ik op sta (genomen door mijn vader, 1950 resp. 1953; in mijn bezit), het bonnetje van Nummerdor (in mijn bezit), en de laatste twee foto’s, genomen door mij in mei 2016 resp. feb.2017.

Eerdere berichten in deze reeks:
Anna Vondelstraat 1
Anna Vondelstraat 2A

 

Anna Vondelstraat 2A/2

Ik zie aankomen dat het tweede deel over de Anna Vondelstraat nogal uitgebreid gaat worden. Daarom dat ik het nu eerst laat voorafgaan door een toponymische voorbeschouwing om alvast wat basisgegevens te kunnen aanreiken. In alfabetiche volgorde enkele relevante straatnamen en andere toponiemen.

Anna Vondelstraat
Verbindingsstraat tussen Overtoom en Vondelstraat.
Vernoemd naar Anna van den Vondel (±1620-1675),
dochter van Joost van den Vondel.
1882-1884: “geprojecteerde straat“.
1884-29 nov.1986: Anna Vondelstraat.
vanaf 29 nov.1986: Anna van den Vondelstraat (om verwarring met “Vondelstraat” te voorkomen).
Huisnummers en postcodes: nrs. 1-25 (1054 GX) en 2-30 (1054 GZ).

Heiligeweg
1345-heden: Verbindingsweg tussen de Kapel ter Heilige Stede (Kalverstraat) en het dorp Sloten, via de huidige Stadhouderskade en de overtoomse overlaat. Het tracé liep min of meer van de kapel via het Koningsplein, Leidsestraat, de voormalige Heiligewegspoort, Overtoom, Sloterweg.
De poort sloot om 22 uur; vandaar:
Schuitje varen, theetje drinken, varen we naar de overtoom.
Drinken we zoete melk met room, zoete melk met brokken,
Tien uur slaat de klokke. (en dus niet, zoals mij steeds voorgehouden, “Nardje mag niet jokken“.)
Het was niet alleen de toegangsweg vanuit Haarlem en Sloten tot de bedevaartsplek van het Mirakel van Amsterdam, maar tot ± 1500 tevens de enige landverbinding tussen Amsterdam en het Kennemerland.
Momenteel loopt de Heiligeweg nog slechts tussen Kalverstraat en Singel. De noordzijde van de Heiligeweg, langs de Overtoomse Vaart, heet sinds 1901 Overtoom. De zuidzijde heette van 1875-1901 Vondelkade (zie onder), daarna Overtoom.

Heiligewegsevaart
Waterloop die de Heiligeweg scheidt in een noorderlijk pad en een zuidelijke weg.
1625: Op de kaart van Van Berckenrode (zie detail hiernaast) aangeduid als “Vaart na den Overtoom“.
Later werd deze vaart Overtoomse Vaart genoemd, meestal kortweg aageduid als Overtoom

Luiebrug
Eerste brug over de Overtoomsche Vaart, vanuit de stad gezien, dus waar nu Nassaukade overgaat in Stadhouderskade en waar van 1923-1983 het GVB-hoofdkantoor stond.
Zo genoemd omdat hij maar traag open en dicht ging.
De brug verdween uiteraard bij de demping van de Overtoomse Vaart in 1904.

overtoom (overhaal)
1432-1809: Handbediende, mechanische overhaal om schepen van de Schinkel naar de Kostverlorenvaart te hevelen.
1809-1942: De overhaal vervangen door een schutsluis.
1942-heden: De schutsluis vervangen door brug 199.

Overtoom (straat)
Verbindingsweg van ±1.800 meter lengte tussen de overtoomse overlaat en de huidige Stadhouderskade.
1345-1901: Heiligeweg (zie hierboven).
1875-1901: Vondelkade (zie hieronder).
1901-heden: Overtoom (foto: briefkaart uit ±1920).
Bekijk ook op Youtube de analyse door Kees Fens van het gedicht “Op de Overtoom” van Remco Campert. 

Overtoom (water)
Waterloop over de hele lengte van de Overtoom (straat).
1345-: Heiligewegsevaart (zie hierboven).
-1902: Overtoomse Vaart.
1903: Demping van de Overtoom. Zie video “Gedempte grachten…“; even doorspoelen naar fragment tussen 12’47″ en 14’25″.
Gravure gezien vanaf de Luiebrug, in westelijke richting.

Pestbrug
Tweede brug over de Overtoomsche Vaart, vanuit de stad gezien, gelegen tussen de 2e Constantijn Huygensstraat en de Anna Vondelstraat, niet ver van de melkfabriek en de RIVA-Fordgarage aan de Overtoom. Via die brug bereikte men het Pesthuis, oftewel Buitengasthuis, later Wilhelminagasthuis.
De brug werd ook wel “latjesbrug” (vanwege de lattenconstructie) of eufemistisch “Gasthuisbrug” genoemd. “Je moet over de latjesbrug” betekende overigens dat je je moest melden in het gekkenhuis dat in het Buitengasthuis was gevestigd…
De passagiers op de schuit op de voorgrond gingen wellicht schuitje varen, theetje drinken verderop.

Vondelbrug
Amsterdamse brug 200 over het Vondelpark die de Eerste Constantijn Huygensstraat verbindt met de Van Baerlestraat.
1942-1947: ontwerp en begin aanleg, door de oorlog onderbroken.
1947: officiële opening. Zie o.m. Polygoonfilm op YouTube.
1958: ook trams (lijn 2 en 3) rijden over de brug, waardoor lijn 2 niet meer door de P.C. Hooftstraat hoeft, die nu verder tramloos blijft.

Vondelkade
1875-1901: benaming van het zuidelijk deel van de Heilige Weg langs de Overtoomse Vaart tussen de huidige Stadhouderskade en ongeveer Anna van den Vondelstraat, destijds de gemeentegrens tussen Amsterdam en Nieuwer-Amstel.
Omdat de verwachting was dat ook de (nog niet tot de openbare weg behorende) noordzijde Vondelkade zou gaan heten, kregen de percelen aan de zuidzijde alleen oneven huisnummers.
1901-heden: Overtoom.
Zie annotatie op internet, waar ook interessant beeldmateriaal is te vinden.
Foto uit ±1901 genomen vanaf de Luiebrug. Te zien is het begin van de dempingswerkzaamheden.

Vondelkerk
R.K. kerkgebouw in de as van de Vondelstraat, ontworpen door architect Pierre Cuijpers als onderdeel van een stedebouwkundige eenheid van de Vondelstraat e.o.
Gebouw in neogotische stijl. Eerste steen 1872, in 1880 ingewijd als parochiekerk “Allerheiligst Hart van Jezus“.
Sinds 1977 buiten gebruik als kerk, daarna enige tijd gekraakt. Momenteel voornamelijk in gebruik als cultureel centrum en officieel aangewezen trouwlocatie van de gemeente Amsterdam. Meer info: zie HIER.

Vondelpark
In 1865 aangelegd langwerpig “Rij- en Wandelpark” tussen Stadhouderskade en Amstelveenseweg in Engelse landschapsstijl. Twee jaar later werd aan de hoofdingang Stadhouderskade een standbeeld van Joost van den Vondel geplaatst. Vlak daarbij ligt het Vondelparkpaviljoen waar van 1972-2012 het Filmmuseum was gevestigd. Momenteel biedt het als VondelCS (=cum suis) onderdak aan AVROTROS.
Eigen foto: “In het Vondelpark. Maart 1950″.

Vondelkerkstraat
Doodlopende verbindingsstraat tussen Overtoom en Vondelpark, tussen Reyer Anslostraat en Frederiksstraat. Toegang tot Vondelpark voor voetgangers en fietsers.
Zie AT5-uitzending over deze straat.
Naar verluid (AT5) is de straat vernoemd naar het kapelletje aan de Heilige Weg (=Overtoom), waar Vondel placht te bidden als zijn drukproeven in de nabijgelegen drukkerij werden gedrukt.

Vondelstraat
Straat ten noorden van het Vondelpark vanaf het Leidsebosje naar de Anna van den Vondelstraat.
Vernoemd naar dichter Joost van den Vondel (1587-1679).
1864-heden: Vondelstraat (tot aan Vondelkerk).
1881 tot 1896: Verlengde Vondelstraat (vanaf Vondelkerk).
1896-heden: Vondelstraat.

_______________________

Eerder bericht: Anna Vondelstraat 1/2
Volgend bericht: Anna Vondelstraat 2B/2

Anna Vondelstraat 1/2


Anna Vondelstraat 1, Amsterdam Oud-West, werd in 1882 gebouwd toen de Anna Vondelstraat nog niet bestond. Daarover meer in dl.2 dat begin maart hier zal verschijnen.
In oktober 1948 kwam de familie Loonen, vader, moeder en zes kinderen, daar te wonen op de tweede (woonkamer, keuken) en derde verdieping (3 slaapkamers). Over de weinig florissante situatie van dat onderkomen heb ik onder de titel Schaalvergroting in november 2012 al bericht.
Hoog tijd voor wat meer diepte-informatie.


In 1882 liet slachter A.J.W. Helleganger (what’s in a name!) een spiksplinternieuw slachthuis bouwen aan de Overtoom 101, gemeente Nieuwer-Amstel, later, na de annexatie door Amsterdam hernummerd tot Overtoom 217. Boven de varkensslachterij bevatte het hoekpand drie verdiepingen met bovenwoningen. Bouwtekeningen zijn te vinden in de beeldbank Amsterdam, met zoekopdracht “Anna Vondelstraat 1″. Voor het grootste gedeelte lag dat pand om de hoek van de Overtoom aan “een geprojecteerde straat”, de Anna Vondelstraat, die tussen 1890 en 1894 werd volgebouwd en de Overtoom ging verbinden met de Vondelstraat.

De Overtoom was toen nog niet gedempt; dat gebeurde pas twintig jaar later. Het zal den slachter wel van logistiek belang zijn geweest dat hij zijn varkens per boot kon laten aanvoeren, en het uitgebeende vleesch weer kon verschepen. Misschien zag hij de bui al hangen, want rond 1900 deed hij de zaak over aan Gerrit Pol, die er een vleeschhouwerij van maakte, d.w.z. dat hij de geslachte en uitgebeende koeien en varkens van het abattoir betrok en er zelf eindproducten van maakte, waaronder fijne vleeswaren. Ik vermoed dus ook dat de koeien voor de deur eerst naar het abattoir gingen; Pol slachtte niet aan huis. Overigens, de Beeldbank heeft de foto niet gedateerd (vermoedelijk tussen 1900 en 1920), en evenmin verklaard hoe daar opeens huisnr. 29 te zien is, in plaats van 217. Ik probeer dat nog wel uit te vissen.

Zoon Johan Pol nam rond 1920 de zaak over en hij was van 1948-1956 onze slager-op-de-hoek. Ik bewaar er prima herinneringen aan. We hadden uiteraard geen koelkast, dus elke dag moest iemand van ons even het eten van de dag gaan halen, tot ±1950 met distributiebonnen, later in de vrije verkoop.

Toen wij het huis betrokken had daar een zekere heer Weehuizen gewoond, werkzaam bij de N.V. Werkspoor. Ik heb van hem nog enige correspondentie liggen, met name vanwege zijn klacht uit november 1947, gericht aan het Prijzenbureau voor Onroerende Zaken aan de Stadhouderskade. Hij beklaagt zich omstandig over het feit dat hij als huurder van de eigenaar, mejuffrouw E. Frank, wonende op de Stalinlaan, te horen kreeg dat die voornemens was de maandelijkse huur voor Anna Vondelstraat 1-II en -III exorbitant te verhogen van ƒ 35,= naar ƒ 60,=. Kort daarvoor was het hele pand Anna Vondelstraat 1 getaxeerd op ƒ 10.000,= (ik bied nu graag het dubbele ter verkrijging!), hetgeen een huurprijs van ca. ƒ 35,=/maand billijkte.

Ruim een maand later komt het Prijzenbureau met een soort Salomonsoordeel dat mede was gebaseerd op de overweging dat een maandhuur van ƒ 60,= “boven het op 9 mei 1940 (!) voor soortgelijke objecten gebruikelijke huurpeil ligt“. Als “hoogst toelaatbare huurprijs” noemt het Prijzenbureau een bedrag van ƒ 42,50 met de toevoeging “dat ten aanzien van het gebruik van electrische stroom, gas en verwarming niet meer in rekening mag worden gebracht dan de kosten van het werkelijk gebruik“. De eigenaresse gaat prompt akkoord en dat zal inhouden dat mijn vader enige maanden later ook datzelfde bedrag aan huur moest gaan betalen.

Naar huidige maatstaven van woningcorporaties hield mejuffrouw Frank zich vrij lang opvallend koest. Maar in januari 1952 stuurt zij mijn vader een kort briefje (“Met alle hoogachting“) dat zij zich genoodzaakt voelt de huur per 1 februari 1952 in één klap met 15% te verhogen tot ƒ 48,30 hetgeen gelijkstaat aan een jaarlijkse verhoging van 4%.

Over wat voor een pand hebben we het eigenlijk?
Via een stoepje voor de voordeur (hier op een foto uit 1949) kwam je in een halletje met rechts de trap naar boven en links een vrij grote ruimte die een driedubbele functie had: allereerst konden we daar de fietsen stallen, verder was er achterin een luik waardoor de steenkool werd gestort die de bewoners gebruikten om de kolenhaard te stoken, ten slotte stond er een piano waarop de zus van mejuffrouw Frank, Annie Zieren-Frank pianolessen gaf. Op de dagen dat zij lessen gaf, moesten wij de fietsen uit de ruimte halen (eerst het vloerkleed opzij rollen!). Mevrouw Zieren was, net als haar zus en nog een andere zus, blind, hetgeen haar niet belemmerde uitstekend pianolessen te geven. Met haar handen voelde ze of je vingerzetting wel deugde. Zij genoot landelijk wel enige bekendheid, niet in het minst bij het koninklijk huis: van Wilhelmina kreeg zij ooit eens een vleugel cadeau en Juliana inviteerde haar diverse malen op Soestdijk om kinderliedjes te komen begeleiden. Geboren in 1890 haalde zij de respectabele leeftijd van 103 jaar. Van haar is nog een NOS-radiointerview te beluisteren en op internet tref je nog een bericht over haar aan. Verder wijdde het Goois Weekblad van 7-8 november 1984 een paginagroot artikel aan de toen 94-jarige pianiste.

Drie van mijn zussen en mijn broer hebben pianoles bij haar gevolgd; ik was nog te jong, maar ik herinner me wel dat je eerst vanaf de begane grond de ene etude van Czerny na de andere hoorde spelen, waarna die boven in onze huiskamer nog eens dunnetjes werden verder gestudeerd.

Dan maar de trap op. Op 1 hoog woonde de familie Chung. Hij een Chinees waarvan ik niet weet of hij uit Indië was gerepatrieerd; in ieder geval was zijn Nederlands een garantie voor bijna geen communicatie. Mevrouw Annie Chung-Marx sprak met een sterk Duits accent, hetgeen haar in die tijd, en dan nog wel in Amsterdam, ongetwijfeld van de straat hield. Zij hadden één zoon, Kok Han, ongeveer van mijn leeftijd, maar dikke vriendjes zijn we nooit geworden. Het frequentste contact dat wij met de Chungs hadden was het toilet, het enige dat er aanwezig was op de 1e, 2e en 3e verdieping. Het had twee deuren, eentje voor de Chungs, de andere voor ons. Zij en wij moesten dus steeds twee deuren op het haakje doen, hetgeen wel eens achterwege bleef. De anekdote die mij het meest is bijgebleven is dat mijn vader op een dag de wc-bril had gevernist. Pa Chung, die het woord “NAT” niet kende, ging erop zitten en riep toen: “Annie, ikke zitte vasseplak!”

Nog maar een trap op, die uitkwam op een halletje. Rechts de keuken, klein, maar afdoende, met een aanrecht (ik weet niet of er ook warm water was), een gasfornuis op stadsgas, want aardgas was er nog lang niet, en een voorraadkast. Vanuit het halletje rechtdoor was de woonkamer, ik heb het inmiddels nagemeten: 6 bij een kleine 5 meter. Die moest niet alleen plaats bieden aan 8 personen, maar ook had mijn vader op het pandhuis of bij veiling De Zwaan een compleet ameublement gekocht, zwaar en massief, geproduceerd door H. Pander & Zonen te ‘s-Gravenhage. Het omvatte een groot buffet, een ovale uitschuifbare eettafel met tussenblad, twee zware stoelen met leuningen en vier zonder leuningen (twee van ons moeten dus op keukenstoeltjes hebben gezeten), een theetafel en wat bijzettafeltjes. Het meeste daarvan staat nu bij mij in Rosoy, met aanmerkelijk meer rumte eromheen. Via de hijsbalk was alles vakkundig omhoog getakeld, samen met een djatihouten bureau, twee rookstoelen en een piano. Later kwam er nog een radio/grammofoonmeubel bij met ingebouwde luidsprekers. Hoe het er allemaal in heeft gepast, is me nog steeds een raadsel. Eigenlijk geen wonder dat Van der Schaal het niet wilde geloven.

In het halletje links liep de trap naar zolder, met daaronder een bergkast. Op die zolder waren drie slaapkamers, eentje voor mijn ouders, met een lampetkan op een toilettafeltje, eentje voor mijn oudste twee zussen met een wastafel die koud stromend water leverde, behalve ‘s winters, want dan waren de leidingen steevast bevroren, en eentje voor het jongere kroost: een tweepersoonsbed voor mijn jongste twee zussen en een stapelbed waar mijn broer bovenin lag en ik onderin. Die kamer was daarmee compleet gevuld; voor enig meubilair of een wastafel was er absoluut geen plek. Mijn oudste zussen konden door het dakraam in de goot aan de tuinzijde klimmen om te zonnen, huiswerk te maken of de was te drogen te hangen aan provisorisch bevestigde waslijnen aldaar.

Zelf heb ik dat opgehokte verblijf nooit zo rampzalig gevonden, bij gebrek aan enig referentiekader. Voor mij was het dus “normaal”. De anderen hadden wel een referentiekader: dat van de Jappen-vrouwenkampen op Java cq. de werkkampen langs de Birmaspoorlijn. Het is voorstelbaar dat zij het gevoel hadden er in Anna Vondelstraat 1 op vooruit te zijn gegaan.

Desalniettemin heeft mijn vader bijna van meet af aan stad en land bewogen om een meer passende woonruimte beschikbaar te krijgen, direct via het CBH, indirect via zijn werkgever, de Marine op Kattenburg waar hij in een civiele functie tot zijn pensioen heeft gewerkt. Maar zelfs een persoonlijke interventie in augustus 1951 van H.C.W. Moorman, Staatssecretaris van Marine, die beloofde “nogmaals persoonlijk een beroep te doen op de Burgemeester van Amsterdam”, mocht niet baten. De woningschaarste was te nijpend.

Makelaar Lemmens te Amsterdam probeerde in september 1954 nog wat schot in de zaak te brengen: middels een kil schrijven verzoekt hij mijn vader “hoezeer het mij spijt” binnen drie weken de woning te ontruimen en te verlaten, in de verwachting “dat het U nu moge gelukken een woning te vinden die het U en Uw gezin mogelijk zal maken eindelijk eens menschwaardig te wonen“.

Ook dat mocht niet baten, al weet ik niet hoe het is gelukt om het nog bijna twee jaar uit te houden daar. Maar op 8 mei 1956 kwam van het CBH, na een wachttijd van 6 jaar, het felbegeerde voorrangsbewijs met een woonvergunning voor het pand Lomanstraat 6 hs+I.
Die verhuizing was vlot geregeld.

 ___________________

Volgend bericht: Anna Vondelstaat 2a

 

 

Wat al onzin hebben wij gezongen

Als je in tien jaar tijd van, in mijn geval, je twaalfde groeit tot je tweeëntwintigste, heb je wellicht het idee dat de wereld om je heen verandert. Dat is waarschijnlijk ook wel zo, maar meer nog zul je moeten erkennen dat je zelf verandert. Daarom is het achteraf vaak zo lastig een onderscheid te maken tussen jouw eigen ontwikkeling en die van de grote wereldorde.
Dat is mij natuurlijk ook overkomen. Terwijl ik tussen 1959 en 1966 de middelbare school doorliep, daarna in dienst mocht, ging studeren, los kwam van thuis, op kamers ging &c. &c., dacht ik dat ik daar in Amsterdam in een tijd van politieke en volkstaalliturgische revolutie vertoefde en ik verwarde voortdurend mijn (post-)puberale fantasieën met de mij omringende werkelijkheid waarvan ik deel uitmaakte.
Eenmaal oud en grijs probeer je dan die twee werelden weer van elkaar te scheiden, en ik moet zeggen: dat valt niet mee.

Over de politieke situatie in het Amsterdam van de jaren-’60 zal ik het verder niet hebben. Genoeg bronnen elders, te beginnen met Bericht aan de rattenkoning, het boek dat mij op slag een fan van Harry Mulisch maakte. Hier beperk ik me tot de begintijd en verdere ontwikkeling van de volkstaalliturgie, een revolutie binnen de revolutie van de jaren-’60.

Die volkstaalliturgie, laten we als startpunt 1959 noemen en als plaats van oorsprong het Ignatiuscollege met Bernard Huijbers en Huub Oosterhuis als roergangers, was niet zo maar het vervangen van Latijnse teksten door Nederlandse, en niet zo maar het overstappen van koorzang naar volkszang. Het was meer. Amper zes jaar later bekrachtigde het Tweede Vaticaans Concilie dat niet alleen gezangen in de volkstaal werden toegestaan, maar dat zelfs de liturgie, die kerkelijke ritus, in de volkstaal mocht (niet: moest) plaatsvinden. Liedjes in de volkstaal waren al eeuwenlang in de katholieke (en uiteraard steevast in de protestante) kerken te horen. In de middeleeuwen en de daarop volgende eeuwen glipte daar nog wel eens een Latijnse frase tussendoor; wellicht ken je nog het refrein van “Wij komen tezamen onder ’t sterrenblinken” dat uit 1640 stamt: “Venite adoremus (ter) dominum“, soms in vertaling gezongen als “Komt, laten wij aanbidden (3x) den Heer“. Tal van geestelijke liederen in de volkstaal, in de kerk of thuis aan tafel gezongen, waren allang ingeburgerd, maar het revolutionaire aspect was de vervanging van de Latijnse mis door een volkstaalvariant. Evenzo was het revolutionair dat die volkstaalliturgie ook “door podium en zaal”, dus door koor en volk ging gezongen worden. Bernard Huijbers heeft zijn opvattingen dienaangaande in 1969 bij Gooi & Sticht als een becommentarieerd manifest uitgegeven onder de titel “Door podium en zaal tegelijk. Volkstaalliturgie en muzikale stijl. Vijf en een half essay over muzikale functionaliteit”. Ik heb van die uitgave heel veel geleerd. Maar dat had voornamelijk met volkstaalliturgische muziek te maken, niet met de daarbij gebezigde teksten.

Wat al onzin hebben wij gezongen – dit besef drong pas veel later tot mij door, toen Bernard Huijbers al lang van zijn geloof was afgevallen en in Frankrijk woonde en van daaruit met teksten kwam die mij al evenmin konden bekoren, over het Al en het Zijn en de Kosmos.

Ik moet mijn standpunt eerst wel even wat relativeren. Ik vind het inderdaad bijna beschamend dat wij, als koorknaapjes, zo argeloos en onnadenkend onze stembanden spendeerden aan teksten als:

Ik zing van ganser harte voor de Heer,
ben opgetogen om mijn God, de Redder.
Want Hij had oog voor mij, zijn dienares,
maar wie ben ik dat Hij mij heeft gevraagd.

(nr.78 bundel Volkstaalliturgie)

Huub Oosterhuis was bij repetities nooit aanwezig, en Bernard Huijbers deed niet bijster veel moeite ons wat tekstanalyse te presenteren. Hij lette op de nootjes en de harmonie. Wij dus ook.

Maar het zou te kort door de bocht zijn Marialiederen op de vuilnishoop te gooien omdat je er uit religieus oogpunt weinig voeling mee hebt. Toen ik mij in 1954 in de Vondelkerk moest voorbereiden op mijn Eerste Communie leerden wij onder andere dit lied van Guido Gezelle, daterend van ongeveer 1890:

Maria, mild en machtig
vereerd bij God en mens
Weest moeder mij indachtig
die mij te bet’ren wens
Ik heb mijn schone dagen
verroek’loosd en verdaan
En kom, O Moeder, klagen
bij u voortaan
(Beêvaartslied. Nr.9 uit Dertig geestelijke liederen van Guido Gezelle op oude en nieuwe zangwijzen geschikt door Remi Ghesquiere)

Dat is al even onbegrijpelijke onzin als Oosterhuis’ tekst hierboven, maar literair gezien is het een juweeltje. Naast het oerkatholieke onuitstaanbare educatieve monstrum dat wij ons als gelovigen voortdurend schuldig moeten voelen, met alle confiteors en mea culpa’s en biechtproblematiek, presenteerde Gezelle een prachtig taalgebruik met fraaie zinsconstructies. De bijzin “die mij te bet’ren wens” leent zich voortreffelijk voor een ontleedtoets!

  • Waarnaar verwijst “die” ?
  • Is “mij” een wederkerend of een persoonlijk voornaamwoord ?
  • Wat voor zinsdeel is “te bet’ren” ?

Daar bovenop trakteert hij ons ook nog eens op het fraaie woord verroek’loosd, waarvan de etymologie nog niet zo simpel is, maar ik vind verroeklozen doodgewoon een prachtig werkwoord, zozeer zelfs dat ik me zou kunnen voornemen elke dag een paar uurtjes te verroeklozen, gewoon voor de taalkundige kick. Het wint het voor mij zelfs van het etymologisch al even lastig te doorgronden verkwanselen, dat ook in de middeleeuwen al in zwang was.

Bedenk ook dat Godfried Bomans ons al heel lang geleden (ik kan de bron niet meer terugvinden) heeft uitgelegd dat de magische kracht van het onbegrepen woord en van onbegrijpelijke zinnen juist zit in die onbegrijpelijkheid: tabberd, kapoentje, kregen wij voor koek een gard, makkers staakt uw wild geraas, en zo. Hij had gelijk, maar dat was nou juist wat de volkstaalliturgie zo revolutionair maakte: al die onbegrijpelijke Latijnse formules voor den volke begrijpelijk maken. Dat heeft de Kerk heel wat trouwe leden gekost, nu die eenmaal, beroofd van hun mystieke Latijnstalige wierookwalm, konden inzien wat al onzin zij al die tijd hadden moeten aanhoren en zingen.

Het œuvre van Huub Oosterhuis laat zich in een aantal thema’s onderverdelen. Aanvankelijk betrof het de al dan niet kerkelijk goedgekeurde (“nihil obstat”) Nederlandse vertalingen van het Latijnse misformulier. Dat was dus de volkstaalliturgie in optima forma. Prima, en het kreeg een ruime verspreiding binnen het Nederlands taalgebied, tot op heden zelfs. Daarnaast een grote reeks van in het Nederlands vertaalde psalmen van een meer dan aanvaardbaar niveau, maar daarmee was hij niet uniek. Vondel en Hooft bijvoorbeeld, de Statenbijbel, Ida Gerhardt en Gabriël Smit gingen hem voor. Weer wat later vloeiden er teksten uit zijn pen (naar zeggen van zijn secretaresse is Huub Oosterhuis digibeet, dus hij zal wel met kroontjespen schrijven, of op twee stenen tafelen – mij best) die los stonden van de liturgische rite in strikte zin, maar meer het menselijke, sociale aspect bezongen. Daar treffen we de teksten aan die enerzijds al even onbegrijpelijk waren als de tabberds en het verroeklozen, maar die toch in mijn ogen een aantrekkelijke sfeer ademden van erbij horen, literaire fictie van niveau, geen bijbelse of sprookjes-, maar een geesteswereld waarin ik mij wel kon vinden. Hoogtepunt, wat mij betreft, Een lied voor de winter (“Geen zilveren sleeën, geen goud in de grond, enkel een hand op een hart en een mond op een mond”), maar, voor de kenners, ook teksten als: Hij is een zwarte vlek in het donker, Hij is een vochtige plek op de grond. Hij is een windvlaag, hij kan bewegen: draaien kruipen staan lopen rechtop. Zwemmen en varen, lopen de branding in, lopen maar, lopen over de zee” en “Vier muren en een dak van riet, meer is het niet, meer is het niet”. En natuurlijk “Zo maar een dak boven wat hoofden”, dat onze Bossche bisschop zich verwaardigde in de ban te doen, daarmee het demasqué, de ontbinding van de Nederlandse Katholieke kerkprovincie bewust manifesterend.

Een laatste hier te vermelden thema is zijn affectie voor het Oude Testament, voor de joodse geschiedenis. Ik weet dat Bernard Huijbers daar ook al op afknapte, en voor mij is het zelfs stuitend te merken hoe deze volkstaaldichter, die met al zijn kwaliteiten en fraaie producties toch maar mooi nergens in enig Nederlandse literaire canon wordt vermeld, met zo vele teksten komt aanzetten die lijken geschreven te zijn als reclamemateriaal voor de plaatselijke VVV van Tel Aviv.

In feite maakte hij dit soort teksten al van meet af aan. Ik pik er één voorbeeld uit. Een tekst waarover ik eigenlijk in een eerdere fase al een apart artikel had willen schrijven, maar nu bed ik het maar in dit bericht in. We schrijven 1961, schat ik zo, want ik ken zowel de alt- als de baspartij nog uit mijn hoofd, en in de grote vakantie van dat jaar brak mijn stem en werd ik kort daarop babybasje van het koor. Vastenliturgie-I. Bernard Huijbers begon zijn opvatting in praktijk te brengen dat oudere volksmuziek zich prima leent voor liturgische toepassingen. Op de wijze van het 16e-eeuwse Frans-Vlaamse visserslied “Allen die willen naar Island gaan” componeert hij een vierstemmig arrangement “voor vierstemmig gemengd koor, orgel en volkszang” bij teksten van Huub Oosterhuis over de uittocht van het joodse volk:

Hoort mensenbroeders die hier nu zijt.
Waarom zijt gij gekomen? Om te waken of te dromen?
Nu waakt en bidt om redding uit uw slavernij.
God weet gaat u de engel van de dood voorbij.
(nr.54 bundel Volkstaalliturgie)

Vreselijk. Allereerst vanuit literair-perspectivisch oogpunt: wie is hier aan het woord? God zelf? Nee. Mozes dan die “ons” wegvoert naar het beloofde land? De dienstdoende pastoor? Huub Oosterhuis zelf? En tot wie richt die alwetende spreker zich? Tot de uitsluitend mannelijke mensenbroeders die hier nu zijn, en al half ingedut zitten te luisteren?

Ik lig ’s avonds in bed. Gordijnen dicht, raam een beetje open, want de lente is in aantocht. Handjes niet boven dekens, want ik heb het druk en bovendien ben ik zojuist opgeroepen om tijdens de katholieke ramadan vooral niet in te slapen, maar te waken. Met halfdichte ogen dwemmel ik weg in genot maar met gespitste oren. Als mijn ouders maar niks ervan merken, want dat levert me wederom een pak slaag op; ook dat is nog eens een keer waar, en het blijft me dwarszitten.
En komt het gevaar niet van de gang achter mijn hoofdeinde, dan toch zeker van de raamzijde aan mijn voeteneinde, waar de passerende engel des doods mij komt bestraffen voor mijn verroekloosde brave opvoeding. Maar gelukkig heb ik één escape. Eén tegen honderd dat het lukt, maar ik kan het proberen:

Heer God wij hebben u kwaad gedaan,
Maar laat u toch verbidden, sla uw tent op in ons midden.
En mochten wij genade vinden in uw oog,
Dan zult Gij ons uw Glorie tonen van omhoog.

Veel geholpen hebben deze woorden mij niet, net zomin als ze er vandaag de dag in Gaza of de Westelijke Jordaanoever van wakker zullen liggen, ook niet met de reclameachtige slotscène:

Vader, wij hebben u nooit gezien.
Maar Jezus heeft gesproken en het woord voor ons gebroken,
Die eeuwig met u samen is en met uw Geest.
Heer God, alleen uw Zoon is onze gids geweest.

Woordbreuk als verkoopargument: je zou je bijna op die gids abonneren. Maar wat een onzin om daar anno 1961 de revolutionaire geesten-in-de-dop mee lastig te vallen en 120 koorleden, opgehokt voor het beruchte Pelsorgel in de Ignatiuskapel (zie de foto bovenaan uit 1961), daaraan medeplichtig te maken.

Des te jammerder, daar ik (ik geef het toe: veel te laat, te laat om het er met Bernard nog eens goed over te kunnen hebben) tot het inzicht ben gekomen dat zijn arrangement van dit Islandlied razend knap is gecomponeerd, zowel de vierstemmige intredezang met bijna een tweestemmige canon in het derde couplet, als de toccata- en fuga-achtige tussenzang (8′, 4′, 2′, Tranquillo, staat er bij), als de grande finale van de slotzang met de melodie in de bas+volk+orgelpedalen, en de sopranen, alten en tenoren daar fraai bovenuit.

Ik wil jullie deze compositie niet onthouden.

  • Voor een redelijke uitvoering van het “originele” visserslied Allen die willen naar Island gaan verwijs ik naar YouTube
  • Voor een door mij getranscribeerde volledige versie van Huijbers’ arrangement wav-file met ah’s als koorstemmen moet je me even mailen. Het ruim 42 Mb grote bestand stuur ik je dan per wetransfer toe.
  • Voor de partituur: zie hieronder.

 

NON à Hollande

Dit is geen slogan voor de naderende presidentiële verkiezingen in Frankrijk, al zal die titel velen charmeren. Nee, het is mijn kruistocht tegen het gebruik van “Hollande” voor “Nederland” of “Pays-Bas“. Op tribunes (“Hup Holland Hup”; “Holland spreekt een woordje mee”), op vrachtwagens (“MAASTRICHT – HOLLAND”, of, zoals hiernaast: “SOEST – HOLLAND”, of, zoals hieronder, gespot tussen Parijs en Rouen: “ROOSENDAAL – HOLLAND”) en alom in Frankrijk (“Vous êtes hollandais?”).

Mijn antwoord op die laatste vraag is steevast: nee. En dan heb ik wat uit te leggen, maar dat doe ik dan volgaarne met een mengeling van plezier en grimmigheid.

 


Voor de duidelijkheid: ik ben geboren in Oss (Noord-Brabant), heb lang gewoond in Amsterdam (Noord-Holland), later in Venray (Limburg), Eindhoven en Boxmeer (beide Noord-Brabant) en sinds 2007 in Rosoy-sur-Amance (Haute-Marne). Als ik iets ben, ben ik Brabander, en paspoortmatig Nederlander. Vraagt iemand hier mij of ik een Hollander ben, dan vraag ik quasi verbaasd of de vraagsteller het fijn zou vinden om als Bask te worden betiteld. Immers, in deze streek strekt de evidente xenofobie zich uit tot binnen de landsgrenzen: alles wat uit Parijs komt (goud) of Marseille (zilver) of Baskenland (brons) is per definitie onbetrouwbaar en abject. Dus ik heb dan al iets minder uit te leggen.

Staan we dan nog steeds op goede voet en komt de vraagsteller hier over de vloer, dan laat ik volgaarne het volgende filmpje zien:

https://www.youtube.com/watch?v=eE_IUPInEuc

Waarna iedereen lacht, ik niets meer hoef uit te leggen en nooit meer een Hollander zal heten.

 

50 jaar later

Als je, zoals ik vorige week, na 50 jaar het ouderlijk huis betreedt waar je van 1956 tot 1966 je pubertijd hebt doorgemaakt, gaat er heel wat door je heen aan gevoelens, weemoed, zoete en zure herinneringen, details en het grote geheel van de Lomanstraat anno toen en nu. De foto hiernaast, genomen in april 1961, toont de witgekalkte 6 nog beter dan de door mij gemaakte foto uit 1962 die ik eerder hier publiceerde. En er is veel meer dat nog steeds hetzelfde is gebleven, naast al wat er is veranderd.

 

Ik heb het dan niet alleen over heel kleine dingetjes, zoals het gaatje in het kozijn op mijn slaapkamer, waar je een pin doorheen kunt steken om het schuifraam een stukje open te laten staan, met mijn toen dagelijkse uitzicht op de Okeghemstraat en het balkon van huize Terlingen. Niet alleen over de barst die ik ontwaarde in de marmeren plaat van de schouw op de grote slaapkamer aan de voorkant, die in mijn herinnering er toen ook al in zat. Niet alleen over de deurkruk van de wc beneden – nog precies dezelfde als toen, en zelfs het haakje dat je 180° kon kantelen van VRIJ naar BEZET – nog precies hetzelfde als toen.

Iets grotere dingetjes dan: de maatvoering die nu ineens heel anders blijkt dan hij toen leek: de kamers-ensuite beneden die nu opeens veel kleiner oogt dan de balzalen die ze mij toen voorkwamen. In de meeste benedenhuizen van de Lomanstraat zal het om die reden zijn dat men de schuifdeuren en inbouwkasten, waartussen wij op een klassenavond in 1962 nog De Menæchmi opvoerden, heeft uitgebroken om er één grote kamer van te maken.
Zo ook in Lomanstraat 6, maar niet in het nu te koop/huur staande pand waarvan ik gauw even een foto maakte. Ook de tuin, die ook toen al niet echt groot was, bleek nu een beklemmend klein plaatsje te zijn, op het noorden ook nog eens, zodat ik het eigenlijk direct kon koppelen aan de trieste en verstikkende ambiance van Richard, zelfde tijd, zelfde leeftijd ook, in “De elektriseermachine van Wimshurst” van W.F. Hermans. Mijn slaapkamer daarentegen kwam mij nu groter voor dan ik vanuit die jaren in mijn hoofd had. Wellicht doordat mijn opklapbed nogal fors aan de maat was, en ook het bureau ruim genoeg was bemeten voor al die schoolboeken, zodat er aan loopruimte destijds maar weinig overbleef. En ook viel mij ineens op hoe hoog de plafonds zijn, zeker op de eerste verdieping. Misschien heb je als kind voor dat soort dingen weinig oog. Het kan ook zijn dat je intussen totaal andere referenties in je hoofd hebt na zo vele jaren en zo vele verhuizingen.

Nog een slagje groter: de (zeven?) struikelstenen die in de Lomanstraat voor de voordeuren van enkele huizen zijn geplaatst ter nagedachtenis aan van daaruit gedeporteerde joodse bewoners. En natuurlijk het volgens mij bewust zo ontworpen meest markante aspect van de Lomanstraat: de platanenboog, nu nog voller en imposanter dan de staatsiefoto die Hans Aarsman er rond 1993 van maakte.

Een waardevol weerzien, al met al, met dank aan de huidige bewoners die met liefde en plezier “open huis” hielden. Zij snapten ook wel wat zoiets na 50 jaar allemaal kan betekenen.

 

 

Lomanstraat – Van S naar 6

Eindelijk lukte het me begin deze maand, na zo vele jaren, weer eens een bezoek te brengen aan mijn ouderlijk huis Lomanstraat 6. Herinneringen, emoties, weemoed.
Plus de (vermoedelijke) oplossing van een mysterie waar ik nog nooit goed uit was gekomen. De huidige bewoners wisten het ook niet, maar het Stadsarchief bracht me op een idee. De vraag was: wat doet die inmiddels verdwenen witgekalkte 6 onder het huisnummerbordje, en wat heeft daar oorspronkelijk gestaan?

Ik weet zo goed als zeker dat er in 1956, toen we er kwamen wonen, geen 6 stond gekalkt, maar een grote dikke S. Je kunt ook op de foto uit 1962 zien dat er op de plaats van die 6 iets was weggepoetst. Altijd dacht ik, waarschijnlijk omdat me dat door wie dan ook was verteld, dat die S stond voor SD, dat wil zeggen dat informanten een S kalkten om de SD te alarmeren dat een bezoek aan dat huis erg zinvol zou zijn. Daarbij hoort het verhaal dat er bij ons in de kelder een gedeelte kruipruimte was, waarin je door een gat in de muur kon komen, en dat daar in de oorlog joden waren ondergedoken geweest. Enig bewijs daarvoor ontbrak echter.

Wel is het zo, dat er in de oorlog in de Lomanstraat joden woonden, net als in de Rivierenbuurt. Onlangs zijn er zeven (meen ik) zogenaamde struikelstenen geplaatst in de stoep van de Lomanstraat bij de huizen van waaruit joden zijn gedeporteerd. Maar voor nummer 6 ligt niet zo’n struikelsteen.


Navraag bij het Stadsarchief leverde vrij snel een alternatieve betekenis op. Peter Kroesen berichtte mij desgevraagd:

De witgekalkte 6 is in de oorlogsjaren aangebracht i.v.m. de verduisteringsvoorschriften. In de schemering gaven de witgekalkte cijfers nog enige oriëntatie in de verduisterde straten.
De S staat voor schuilkelder. Hiermee werd aangegeven dat er, in geval van luchtalarm, in een openbaar toegankelijke schuilkelder geschuild kon worden.
Of er op een bepaald adres onderduikers hebben gezeten, kan niet worden nagegaan. Er zijn geen lijsten van onderduikadressen o.i.d. Het geheime karakter van de onderduik sluit registratie uit.
De aanwezigheid van een openbaar toegankelijke schuilkelder overigens, maakt het m.i. minder waarschijnlijk dat er onderduikers gezeten zouden hebben.

Ook voor die aanwijzing als schuilkelder ontbreekt overigens ieder bewijs. Er is geen foto van te vinden, en op internet is ook geen ondersteunend bewijs dat er in de Lomanstraat, dus ook niet op nummer 6, een publieke schuilkelder is geweest, noch tijdens de oorlog, noch tijdens de Koude Oorlog toen de BB er van alles aan deed om ons bang te maken voor de Russen en er her en der weer schuilkelders werden ingericht. Vreemd is het ook, dat die S is verdwenen en er een 6 voor in de plaats is gekomen. Ik zou toch verwachten dat beide in de oorlog tegelijk zichtbaar aanwezig waren, en zo niet, dat dan de 6 zou zijn overgekalkt met een S. Maar het omgekeerde was het geval. En van die witgekalkte huisnummers i.v.m. verduistering is wel wat te vinden uit onder andere de Rivierenbuurt. Zie HIER.

Er bestaat dus toch nog een onopgelost stukje historische puzzel.
Intussen zal ik de huidige eigenaar van Lomanstraat 6 huis vragen of die 6 weer kan worden aangebracht. Mooi stukje historisch erfgoed.

 

 

KLu

Aan mijn carrière als dienstplichtige heb ik gemengde gevoelens overgehouden. Het betrof de verplichte diensttijd (1966-1968) alsmede vijf volstrekt zinloze herhalingsoefeningen in 1969, 1971, 1972, 1973 en 1974, waarna mij met de hulp van enkele Tweede-Kamerleden verdere ellende bespaard bleef.
Ik was ingedeeld bij de verkeersleiding van onze Koninklijke Luchtmacht. Dat op zich was heel positief, maar er valt wel meer te melden.

 

Bij opkomst werd ik een nummer: 461011309, HOLLAND RK BLGR.A.RHO/0/POS. Dat staat ook gestanst in het metalen plaatje waarvan de ene helft op mijn lijk moest worden bevestigd en waarvan de andere helft naar mijn nabestaanden moest worden gezonden.

 

Op grond van het feit dat ik aantoonbaar tot de intelligentsia behoorde, kwam ik terecht bij de opleiding tot officier verkeersleider, die de eerste maanden plaatsvond op vliegbasis Gilze-Rijen. Ik vond het prima, want ik was dol op alles wat met luchtvaart had te maken. Bovendien kreeg ik de indruk dat er bij de Luchtmacht meer werd gedacht aan een bedrijf dat vliegtuigen veilig in de lucht en weer aan de grond moest zien te krijgen, dan dat het een gemoderniseerde variant was van de voorbereiding op veldslagen zoals die laatstelijk in 1944 waren gevoerd in de Ardennen en rond Overloon.
Het was dus ook niet waarschijnlijk dat dit met Israëlische Uzi’s bewapende klasje (bovenste foto) paraat was om de oprukkende Russen de definitieve nederlaag toe te brengen, maar wel dat de keurige heren in opleiding (onderste foto) enige bijdrage aan de vliegverkeersveiligheid zouden kunnen gaan leveren.

Ook positief was de vrij gedegen cursus Engels, want in de militaire en burgerluchtverkeersleiding is Engels de voertaal, ook al denken Fransen, Italianen en Turken, ook in NAVO-verband, daar vaak anders over. Van iets mindere diepgang was de EHBO-cursus, beter dan de beruchte en volstrekt infantiele BB-folder uit 1961 (“Wenken voor de bescherming van uw gezin en uzelf”) die geheel vanuit het koudeoorlogsdenken was geschreven, maar minder degelijk dan de EHBO-cursus die ik later als docent nog eens heb gevolgd.
De hoofdmoot was het vouwblad I K 2-22, nr. G3/66 7501/T II-71147-705764F dd.18 juli 1966.

Ik bleef daar op Gilze-Rijen tot rond de grote vakantie van 1967. Het was een leer- en oefentijd met nauwelijks enige praktijkonderdelen. Het verkeersleiden leerden we met behulp van een simulator; Engels, EHBO, meteorologie en de verkeersleidingsterminologie ging allemaal uit boekjes met aansluitend wat praktijkoefeningen. Er werd op Gilze-Rijen ook niet zo erg veel gevlogen, en toen er in mei/juni 1967, vooral ’s nachts, opeens opvallend veel zware transportvliegtuigen van de basis opstegen, kregen we pas veel later in de gaten dat dat bevoorradingsvluchten waren voor Israël, dat aan de zesdaagse oorlog ging beginnen. Veel discussie daarover vond er niet plaats.

Eenmaal gevormd en inmiddels bevorderd tot dpl.sgt. werd ik tewerkgesteld op de vliegbasis Eindhoven. Dat was voor mij de best denkbare keus, mede omdat ik in Eindhoven ook familie had wonen, Brabant zowat mijn favoriete provincie was en er een goede treinverbinding met Amsterdam bestond. Maar meer nog dan dat beviel het werk me wel op de verkeerstoren van Eindhoven. Er waren drie squadrons gestationeerd (314, 315 en 316), waardoor het al tamelijk druk was, maar het vliegverkeer werd nog intensiever doordat Eindhoven ook fungeerde als burgerluchthaven, zoals nu nog steeds.
De NLM (binnenlands stiefkindje van de KLM) vloog tussen Maastricht, Eindhoven, Rotterdam, Amsterdam, Enschede en Groningen op en neer met F-27 Friendships, de SABENA (dolle pret op de verkeerstoren als die zich tweemaal per week vanuit Brussel tussen al die straaljagers mengde met de DC-3 Dakota OO-BIA; bij forse tegenwind leek het vliegtuig boven de kop van de landingsbaan zowat stil in de lucht te blijven hangen), maar vooral de Philips Vliegdienst die in die jaren over acht vliegtuigen beschikte waarmee zeer frequent zakenvluchten werden gemaakt. Al met al was Eindhoven in die tijd na Schiphol de drukste burgerluchthaven van Nederland.

Het vliegbasispersoneel was gevarieerd van samenstelling. Het liep van rechts tot uiterst rechts. Op een gegeven moment hield ik het niet meer en begon ik stelselmatig te reageren op ziekmakende anti-communistische koudeoorlogartikelen in het periodieke personeelsblad van de basis. Wonder boven wonder werden die ook steeds geplaatst en ontstond er ook enige discussie over. Dat mijn stellingname mede van invloed is geweest op de uiteindelijke beoordeling van mijn functioneren, valt niet te bewijzen. Wel weet ik, inmiddels bevorderd tot vaandrig, het voorportaal van het officiersgilde, dat ik aan mijn kapitein-mentor een keer liet ontvallen dat ik de officierseed niet zonder meer zou afleggen, omdat ik als overtuigd republikein het “Ik zweer trouw aan de koningin…” niet uit mijn strot kon krijgen.

Niet lang daarna werd ik ongeschikt verklaard voor mijn functie, werd ik gedegradeerd tot sergeant en gedeporteerd naar de vliegbasis Twenthe. Dat laatste was nog het ergste.

Ik loog net een beetje door te stellen dat iedereen op de vliegbasis Eindoven rechts tot uiterst rechts was. Ik verbleef als vaandrig in het officiersgebouw met een eigen mess en slaapvertrekken. Daar deelde ik een kamer met een collega, niet van de verkeersleiding overigens, met wie ik het wonderwel kon vinden. Hij was een fervent aanhanger van de toen net opgerichte Tien over rood-beweging binnen de PvdA en als het niet aan de tap was, dan was het wel nachten lang in bed om samen te mijmeren over de beste manier om Nederland te redden van de wisse ondergang. Nederland was sinds kort opgezadeld met het kabinet-De Jong (KVP, VVD, ARP, CHU) met Luns op Buitenlandse Zaken, dus er was voor ons wel werk aan de winkel. We hebben in de maanden dat we samen waren zo ongeveer een heel regeringsprogramma geschreven en waren ook al een eind met het invullen van de ministersposten, net zoiets als wat Jaap de Hoop Scheffer en Pieter Haverman jaren daarvoor schijnen gedaan te hebben in de Gym-IB-tijd, al betrof het toen Kuweit. Ik geloof dat ik Onderwijs kreeg. Of Verkeer. Daar wil ik even af wezen.

Uit het oogpunt van vliegverkeersveiligheid draaiden verkeersleiders wisseldiensten van in principe 4 uur op en 4 uur af. Dus ’s ochtends op de toren, ’s middags vrij en dan eventueel ’s avonds nog de Philips vliegtuigen die terugkwamen van de zakendiners weer aan de grond zien te praten. Dan wel: ’s ochtends en ’s avonds vrij, en ’s middags op. Al de zo ontstane vrije tijd was simpel te doden. Was het niet aan de tap of aan het biljart, dan wel in de sportzaal.
Daar kreeg ik te maken met de politiek ongelabelde Willy van de Kuylen, die dienstplichtig bij de meteo diende, één verdieping lager in de verkeerstoren. Veel van geleerd. Bijvoorbeeld dat ik nooit een goed voetballer zou worden, en dat je soms moet rennen voor je leven. Als hij in de zaal naast het doel schoot, ketste de bal van de ene korte wand helemaal tegen de andere en had dan nog steeds vaart. Doodeng. Hij heeft het beslist verder geschopt dan dat lullige plastic Van Houtenspeldje dat nu nog her en der voor een paar euro van eigenaar wisselt. Ander vertier was te halen in het PMT, het Protestant Militair Tehuis, dat zowaar bestond in dat katholieke zuiden, naast het wat saaiere KMT voor de katholieken. Het is daar waar ik voor het eerst een Pasolinifilm heb gezien – het begin van een van mijn grootste hobby’s. Het betrof, hoe kan het anders, Il Vangelo secondo Matteo, het Mattheusevangelie met Enrique Irazoqui als Christus, die ik vele jaren later nog eens ontmoette in het Vondelpark bij de presentatie van de opgefriste reeks Pasolinifilms. Een, in levenden lijve, uiterst minzaam, sympathiek en weldenkend persoon – je zou er bijna katholiek van worden.

Over het kenmerkende Twentse landschap (foto Twentse Erven, 2014) wil ik nog wel positief zijn. Het is ook de inspiratiebron geweest van Theun de Vries voor zijn door mij bewierookte roman Het zondagsbed, maar voor de rest heb ik daar alleen maar ellende ervaren. Ik mocht de mensen niet, hun taaltje en mentaliteit al evenmin, en ik werd er gezien als een overbodige, hun opgedrongen zuiderling die alleen maar in de weg liep. Het deed mij dan ook zeer deugd, dat ik bij de gratie Gods (of die van onze Vorstin, of die van defensieminister Den Toom) toestemming kreeg niet de volledige 24 maanden diensttijd te hoeven uitzitten, maar dat ik al na 21 maanden naar huis mocht, om op tijd met mijn studie Nederlands aan de UvA te kunnen beginnen. Dezelfde week dat ik afzwaaide, meldde ik mij in Amsterdam aan als lid van de PSP.

Daarmee was het leed echter niet nog geschied. In 1969, 1971, 1972, 1973 en 1974 werd ik opgeroepen voor telkens 19 dagen herhalingsoefeningen, zogenaamd om mijn operationele inzetbaarheid op peil te houden, en dat dan steeds in dat vermaledijde Twente. Uit nijd had ik op het dak van mijn Fiatje 600 een vijfpuntige rode ster geschilderd. Dan verscheen ik toch mooi in rood-wit-blauw, bruuskeerde ik al die reactionaire militairen en kon ik erop hopen dat de Russen bij hun aanstaande bombardement althans mijn auto buiten schot zouden houden.
Maar verder was het huilen met de pet op. Op de toren was ik niet welkom – liep er te veel in de weg en verantwoordelijkheid kreeg ik toch niet, want ik miste de vereiste praktijkervaring. Daarom werd ik dagelijks met een luchtmachtbusje abgeschleppt naar een bunker in Bentelo, waar zich de radarpost van de vliegbasis bevond. Bij mooi weer vlogen de piloten op zicht, begeleid vanuit de verkeerstoren; dan had je in die bunker al helemaal niks te doen, maar hij moest wel steeds bemand zijn voor als de Russen kwamen. Bij minder mooi weer moest dat via radarinstructies. Daarmee had ik geen ervaring, en de Tukkers hebben er alles aan gedaan om mij dat ook niet bij te brengen; ik moest dus van die apparatuur, en zeker van de microfoon afblijven. Mijn rol bestond in hoofdzaak uit koffie halen, besmuikt lachen om de vele, iets te vaak herhaalde schuine moppen, en luisteren naar alle escapades die het lokale personeel in het afgelopen weekend bij elkaar had geneukt. De enige lotgenoot met wie ik nog een soort van vriendschap wist te ontwikkelen was een jongen uit Tilburg. Ook hij verveelde zich stierlijk en hij sprak plat Tilburgs. Maar vergeleken bij al dat Tukkers om me heen klonk het me als muziek in de oren.

Ik ben zoals ik ben. Ten einde raad en der dagen zat richtte ik mij tot een aantal min of meer fatsoenlijke partijen in de Tweede Kamer, te weten PSP, CPN, PPR, D’66 en PvdA, teneinde deze poppenkast te kunnen afschaffen. Alle vijf reageerden positief. Klaas de Vries, ingeschakeld door Ed van Thijn, sprak er Den Toom over aan en niet veel later was het de Commodore Gerritsen die het konijn van de kool en de geit uit de hoed toverde: ik hoefde na dit jaar niet meer op herhaling. Geniet hieronder van diens passage die getuigt van diep menselijk begrip, welwillendheid en goed gefundeerde complimenten voor mijn voortreffelijke attitude:

Had Marcel Bullinga gelijk met zijn boek Het leger maakt een man van je? (Amsterdam : SUA 1984)
Ik denk het wel, maar de door hem beschreven schandalen zijn in hoofdzaak kwesties binnen de afgestompte gelederen van de Landmacht. Voeg daarbij dat alles wat bij de Marine gebeurt traditioneel aan boord van het schip dient te blijven. Bij de Luchtmacht stond de bedrijfsvoering voorop. Er werd heus wel meer dan eens een schuine mop gelanceerd, en  na zoveel x10 pilsjes klonk het wel eens, ik citeer:

Aan de oever van de vliet (van de vliet, van de vliet)
zat kleine Piet (kleine Piet, kleine Piet)
met zijn piemeltje te spelen,
maar Marietje kwam maar niet. (Oh, oh, oh oh!)

Bij het vallen van de maan, (van de maan, van de maan)
kwam Marietje aan (kwam Marietje aan)
met haar broekje naar beneden
Piet zijn piemeltje ging staan. (Ho, ho, ho ho!)

Wat er verder is geschied (is geschied, is geschied)
vertel ik niet, (vrtel ik niet vrtel ik niet)
maar negen maanden later
was er weer een kleine Piet (Ja, ja, ja, ja!)

Een soort potjemetvetvariant die doorduurde tot men er genoeg van had en er niemand meer lachte.

Er lagen er wel eens twee in één bed die dat in het kader van hun dienstvervulling niet hoorden te doen; er werd wel eens gegluurd onder- of bovenlangs douche- of kleedhokjes, al haalde dat het niet bij wat er zich in het Amsterdamse AMVJ-zwembad allemaal afspeelde. De verveling en dagelijkse sleur werd bij tijd en wijle wel onder de gordel gecompenseerd. Maar wie ben ik om me daarover te beklagen.