Beogram 4002 – mechanische problemen

Tussen 1972 en 1980 bracht B&O achtereenvolgens de Beogram 4000, 4002, 6000 en 8000 uit, kostbare platenspelers met de revolutionaire tangentiale arm. Ondanks de hoge kwaliteit van deze draaitafels kunnen er zich na dertig, veertig jaar elektronische of mechanische problemen gaan voordoen. Reparaties aan deze oude apparaten worden niet alleen door steeds minder technische diensten verricht, maar ze zijn ook behoorlijk prijzig, waarbij ook nog eens de onderdelen steeds schaarser worden. Toch hoeft een defecte Beogram niet direct bij het grof vuil of voor een spotprijsje op internet te koop worden gezet. Hieronder geef ik suggesties om enkele mechanische defecten vrij simpel zelf op te lossen.

Over de verschillen tussen de diverse Beograms ga ik het hier verder niet hebben, net zomin als over de voor- en nadelen van de tangentiale arm. Ik beperk me tot het exemplaar dat ik zelf in bezit heb, een Beogram 4002-5511, gekocht in begin 1977 voor het forse bedrag van ƒ 1.995,00 (circa € 905,00) wat destijds voor velen ongeveer een maandsalaris bedroeg. Maar dan heb je ook wat in huis en is het te hopen dat er geen klachten komen. In mijn geval moest na vier jaar het lampje in de detectorarm worden vervangen alsmede één weerstandje (samen nog geen ƒ 15,00). Verder ging alles naar wens totdat ik op een goed moment de Beogram meeverhuisde naar Frankrijk. Hij had ruim een jaar niet meer gedraaid. Na het installeren en aansluiten bleek de arm nog wel naar binnen te bewegen, maar de naaldarm wilde niet zakken en bovendien keerde de arm vanuit de linker positie (boven de uitloopgroeven van de LP) niet automatisch meer terug naar de beginpositie helemaal rechts. De ingeschakelde HiFi-speciaalzaak bekeek de platenspeler en kwam tot drie conclusies:

  • er zit een defect in het elektronische circuit dat de detectorarm aanstuurt;
  • de aandrijfsnaren moeten worden vervangen, maar daar is moeilijk meer aan te komen;
  • gelet op de leeftijd van de Beogram is reparatie, zo al mogelijk, niet meer rendabel.

Omdat ik niet graag afstand deed van het mooie apparaat waaraan ik ook zoveel plezier had beleefd, zocht ik op internet naar vervangende onderdelen of desnoods een complete, goed werkende 4002 en las ik op forums wat men aan suggesties had bij mijn specifieke problemen.
Tweedehands exemplaren die het volgens de aanbieders nog goed zouden doen, kwam ik wel tegen, maar dan voor prijzen tussen de € 450,00 en € 750,00; de twee benodigde aandrijfsnaren waren links en rechts ook nog wel te koop, maar ook tegen forse prijzen variërend van € 10,00 tot $ 45.00, waarbij dan nog verpakkings-, verzend- en administratiekosten kwamen die opliepen tot € 15,80 en $ 20.00. En dan te bedenken dat de twee snaren in een gewone envelop passen en samen nog geen 4 gram wegen, dus die kun je verzenden met een postzegel van 54 eurocent erop (binnen Nederland).

Kortom, ik ging zelf aan de slag en heb sindsdien een Beogram staan die werkt alsof hij nieuw is. Ik hoop dat ik andere liefhebbers een plezier kan doen door hieronder aan te geven welke problemen en welke oplossingen daarbij kwamen kijken. Met enig geduld, precisiewerk en weinig kosten kunnen Beogrambezitters zichzelf wellicht blij maken. Als je een ander type bezit dan mijn 4002-5511, kunnen onderstaande oplossingen ook relevant zijn, omdat het mechaniek in alle Beograms met tangentiale arm min of meer identiek is. Wel moet ik erbij zeggen dat ik alleen spreek over mechanische defecten. Als er elektronisch is niet in orde is, zul je andere wegen moeten bewandelen om tot een oplossing te komen.

Hieronder een schematisch overzicht van vier mechanische problemen, hun oorzaken en mogelijke oplossingen:

PROBLEEM MOGELIJKE OORZAAK OPLOSSING
     
toerental is niet constant grote aandrijfsnaar uitgerekt aandrijfsnaar vervangen (A)
     
arm keert niet vanzelf terug kleine aandrijfsnaar utgerekt aandrijfsnaar vervangen (B)
  lange wormas vervuild wormas reinigen (C)
  relaiscontacten vervuild relaiscontacten reinigen (D)
     
plateau blijft draaien     kleine aandrijfsnaar utgerekt aandrijfsnaar vervangen (B)
als arm helemaal rechts lange wormas vervuild wormas reinigen (C)
is teruggekeerd relaiscontacten vervuild relaiscontacten reinigen (D)
     
naaldarm daalt niet elektronisch detectieprobleem wordt hier niet besproken
  gewicht staat op 0 gr ingesteld verhoog naalddruk tot >=1g (E)
  as solenoïde vervuild reinig solenoïde-as (F)
  as armdemper beweegt stroef reinig armdemper (G) en/of
    stel vacuumstelschroef af (H)

Algemene wenken vooraf bij de oplossingen:

Bijgaande afbeelding van de geopende platenspeler is in groot EPS-formaat HIER te downloaden. Gebruik die voor verdere referentie bij demontage, reparatie en hermontage.

 

 

 

Je opent de Beogram 4002 door achtereenvolgens:

  • Allereerst de stekker uit het stopcontact te halen om elke kans op schokken of kortsluiting te vermijden.
  • Vervolgens het element te verwijderen door het voorzichtig naar voren uit de arm te trekken. Dit is bedoeld om mogelijke beschadiging van het element te vermijden dat kwetsbaar en kostbaar is; in de loop van de reparatie moet je het wellicht weer even terugplaatsen.
  • De stofkap te verwijderen: schroef aan de onderzijde uiterst links en rechts achter de schroeven enkele slagen los, waarna je de kap naar achteren uit hun vergrendeling kunt wegschuiven.
  • Het afdekkapje van de tangentiale arm te verwijderen: trek dit licht aluminium kapje recht omhoog; het zit niet gelijmd, geschroefd of anderszins geborgd. Pas wel op: het is erg dun materiaal dat snel vervormt.
  • De afdekplaten te verwijderen: trek met enige kracht de houten lijsten (4) aan beide zijkanten gelijkmatig naar voren tot de lijst aan de voorrand ± 1½ cm uitsteekt; je kunt dan de grote afdekplaat links en het kleinere afdekplaatje rechts achter stuk voor stuk oplichten en uit hun vergrendeling tillen. Het gedeelte met de bedieningsknoppen kun je gewoon laten zitten.
  • De bovenste plateauplaat te verwijderen: licht deze gewoon rechtstandig omhoog.
  • De grote aandrijfsnaar (2) te verwijderen: licht deze van de onderste plateauplaat (1) en van de poelie links voor (3).
  • De onderste plateauplaat (1) te verwijderen: licht deze gewoon rechtstandig omhoog.

Je hebt nu zicht op het binnenwerk zoals op het op de afbeeldingen is te zien.

Montage geschiedt in omgekeerde volgorde, met dien verstande dat het beter is eerst de afdekplaten te monteren en dan pas de bovenste plateauplaat op de onderste plaat te leggen.

Controleer voor alle zekerheid ook of de drie transportschroeven aan de onderzijde naar links gedraaid in de stand PLAY staan; voor ondervermelde werkzaamheden is het ook niet nodig die vooraf in de vergrendelingsstand TRANSP te draaien.

 

Het reinigen van het mechanisch gedeelte – algemeen

  • Door gebruik treedt mechanische slijtage op, waardoor bijvoorbeeld ongewenste speling kan ontstaan. Maar door langdurig niet-gebruiken kan het euvel ontstaan dat het smeervet dat af fabriek in het mechanisme aanwezig is zo hard wordt, dat het de vereiste bewegingen gaat (ver-)hinderen.
  • Reinigen betekent dus: het verwijderen van alle aanwezige stof-, vet- en vuilresten met een doekje of wattenstaafje en een niet-agressief middel. Alcohol, wasbenzine en magneetkopreiniger zijn in orde; contactspray en remreiniger zijn niet bepaald aan te raden, mede vanwege het risico dat naastliggende aluminiumdelen, printplaten, bekabelingsisolatie e.d. daardoor onherstelbaar worden aangetast.
  • Als stof, vuil en vet zijn verwijderd kun je even controleren of de beweegbare delen soepeltjes op en neer gaan. Zo niet, dan is de reiniging nog niet afdoende geweest, of is er in een extreem geval sprake van een beschadigd onderdeel of een te groot geworden speling. In die gevallen zul je een vervangend onderdeel moeten zien aan te schaffen.
  • Per se nodig is het niet, maar als het mechaniek schoon is en op zich soepel beweegt, kun je de plaatsen waar bewegende delen elkaar raken enigszins smeren. Het is niet nodig, omdat in deze Beograms die onderdelen maar zo weinig aan kracht en wrijvingswarmte onderhevig zijn, dat die eigenlijk nauwelijks smering behoeven. Wil je het toch doen, gebruik dan in ieder geval geen vet. Dus zeker geen smeervet of vaseline (dat stof aantrekt en op den duur hard wordt, waardoor het alleen maar contraproductief werkt), maar ook geen vettige vloeistoffen zoals smeerolie, motorolie of diesel. Bruikbaar zijn dunne naaimachineolie (weinig!) of kruipolie. Beter misschien nog grafietpoeder, maar ook dan: vooral niet te veel.
  • Over het hoe, wat en waar precies: zie onderstaande beschrijvingen van oplossingen.

Toelichting bij de oplossingen

(A) Vervangen van de grote aandrijfsnaar
Nominaal heeft de grote aandrijfsnaar (2) in gemonteerde staat een lengte van 34″ oftewel 864 mm, hetgeen overeenkomt met een diameter van 275 mm. De hoogte van de originele snaar is 4,9 mm en de dikte 0,8 mm, maar deze waarden zijn minder kritisch dan de lengte. De hoogte mag evenwel niet meer bedragen dan 7 mm vanwege de poelie op de stappenmotor (3). Indien je de snaar voor je op tafel legt, kun je de halve lengte meten in niet-uitgerekte staat. Deze mag dus zeker niet meer zijn dan de helft van 864 mm, oftewel 432 mm. Als je een snaar kunt krijgen met een lengte van 840 mm (halve lengte dus 420 mm), dan is die bruikbaar. Worden de snaren aangeboden op diameter, dan is  Ø 270 mm de maximale grootte.
Op internet worden deze snaren aangeboden tegen de gekste prijzen (plus nog bijbehorende vaak absurde leveringskosten). Ik heb in mei 2010 een nieuwe 270-snaar bij de elektronikaboer op de hoek kunnen bemachtigen voor € 4,95 incl. btw. Waarom zou je het vijfvoudige ervoor neertellen?

De montage van de nieuwe snaar is simpel. Doe dit wel voordat je de afdekplaten monteert, anders kun je niet meer bij de poelie. Leg  het onderste draaiplateau (1) weer op zijn plaats; leg de snaar (2) om de poelie (3) en leid hem dan met een vinger rond de zijrand van het plateau terwijl je dat met de andere hand langzaam ronddraait tot de snaar helemaal rondom het plateau zit. Laat dan het plateau enige omwentelingen maken zodat de snaar zich goed kan centreren.

(B) Vervangen van de kleine aandrijfsnaar
De kleine aandrijfsnaar (15) heeft een nominale lengte van 4″ oftewel 102 mm bij een hoogte en breedte van 1,2 mm. Breder mag zij niet zijn, want dan valt het snaartje niet meer mooi in de ril op beide poelies. In zijn dikte loopt zij naar binnen wat taps toe voor een betere geleiding en meer grip op de conische poelies. Omdat deze poelies nogal klein zijn is een soepel, vooral niet te dik snaartje aan te raden van hooguit 100 mm lang, liever nog iets korter, want elke slip heeft onmiddellijk gevolgen voor de zeer minieme links-rechts-correctiebewegingen die de tangentiale arm moet maken als de naald in de draaiende groef rust. Bovendien zal een slippende snaar tot gevolg hebben dat de wagen met beide armen niet de uiterste linker en rechter kant van zijn reikwijdte zal bereiken, waardoor de betreffende relais niet worden geactiveerd en de bijbehorende actie dus ook niet zal plaatsvinden. Dat kan betekenen dat de arm niet meer automatisch van uiterst links terugkeert naar de beginstand, of dat het plateau maar blijft draaien als de arm naar rechts is verplaatst.
Het 90 mm lange snaartje dat ik nu heb gemonteerd kostte me € 2,50 en het werkt perfect.

De montage wijst zichzelf: het snaartje voegt zich eenvoudig in de conische groeven van de beide poelies.

(C) Wormas reinigen
De wormas (14) kun je met een borsteltje, doekje of wattenstaafje reinigen, eventueel met behulp van wat wasbenzine of alcohol. Het eenvoudigste gaat dit wanneer je de Beogram weer op 220V aansluit en op START« drukt. Afhankelijk van waar de wagen met de twee armen zich bevindt, kun je dan de linker of de rechter helft van de draaiende wormas eenvoudig schoonmaken.

(D) Relaiscontacten reinigen
Als je de wagen met de twee armen naar links en rechts laat bewegen (door op START« resp. op »STOP te drukken) stoot de doorzichtig plastic rand onder aan de wagen tegen een relaisveertje aan. Daarmee wordt contact gemaakt dat ervoor zorgt dat (links) de wagen weer terugkeert naar rechts, of (rechts) de wagenbeweging wordt gestopt. Functioneert dat allemaal zoals het hoort, dan hoef je verder niets te doen. Worden die functies niet goed uitgevoerd, dan moet je eerst controleren of de mechanische aanraking van de wagen inderdaad het relais bekrachtigt. Zo niet, dan kan dat komen doordat de wagen niet ver genoeg naar de uiterste stand beweegt. Oorzaak daarvan is vermoedelijk ofwel vuil op de wormas (14), ofwel een slippende kleine aandrijfsnaar (15). Als je de wagen met je vingers een beetje “helpt”, weet je het zeker. Ook als je even met een vinger of staafje tegen het relaisveertje drukt, weet je of de elektronica op zich goed functioneert. Er bestaat een kleine kans dat de relaiscontactpuntjes zijn geoxideerd of anderszins vervuild; die kun je proberen voorzichtig te reinigen.

(E) Naalddruk verhogen
Als de naalddruk te gering is, of als het element is verwijderd, zal de naaldarm (13) niet zakken.
B&O adviseert doorgaans een naalddruk van 1 gram, afhankelijk van het type element. Je kunt die druk zelf stellen op een waarde tussen de 0 en 1½ gram. In geheel gemonteerde staat zit er aan de rechter zijkant van het kapje dat over de achterkant van beide armen zit een klein rond gaatje. Met een plat schroevendraaiertje kun je de naalddruk verstellen waarbij je bovenop het kapje de ingestelde druk kunt aflezen. Heb je het kapje verwijderd, dan kun je met de hand het stelwieltje verdraaien om aan de gewenste naalddruk te komen.

(F) Solenoïde-as reinigen
De solenoïde (6) heeft aan de achterkant een dikkere, aan de voorkant een dunnere as. Bij het activeren van de op- en neerwaartse beweging van de naaldarm (d.m.v. de middelste druktoets ↑↓) moet het ene dan wel de andere asje naar buiten schieten. Je kunt dat asje dan controleren op vuil en zo nodig schoonmaken. Controleer voor alle zekerheid tegelijk ook of beide veren (5) en (7) niet teveel zijn uitgerekt; in ieder geval moet hevel (8) goed reageren op elke beweging van het dikke asje, met name wanneer dat asje naar binnen schiet.

Eenmaal gereinigd kan het asje met grafiet of een druppeltje dunne olie worden gesmeerd. Nodig is dat niet.

(G) Armdemper reinigen
Als de klacht is dat de naaldarm niet wil zakken (ook niet bij voldoende naalddruk), dan is de kans groot dat je de oorzaak vindt in de vacuumdemper (9). Deze demper bestaat uit een koperen cilinder waarin een zuigertje op en neer kan bewegen. Het asje van die zuiger zit bevestigd aan de hevel (8) die door de solenoïde (6) wordt bediend.

Indien je merkt dat de slag van de zuiger niet naar behoren functioneert, ga dan als volgt te werk:

  • Haal de stekker uit het stopcontact.
  • Verwijder de lange veer (5) door die eerst van het achterste asje omhoog los te halen en daarna uit het voorste oog weg te kantelen. Doe je het andersom, dan is de kans groot dat de veer wegschiet en je er een uur naar moet gaan zoeken.
  • Druk met de rechterhand de naaldarm lichtjes omlaag en til met de linkerhand hevel (8) bij het draaipunt halverwege de hevel rechtstandig omhoog. Leg de hevel even naast het spilpunt neer.
  • Draai dan met een platte schroevendraaier beide bevestigingsbouten (11) los. Mogelijk zitten die vrij strak aangedraaid.
  • Til het geheel van koperen cilinder, zuiger, bevestigingsbouten en hevel op en leg het voorzichtig terzijde.
  • Verwijder de bevestigingsbouten en de twee dempplaatjes die onder de kop van de bouten zitten.
  • Trek nu langzaam, voorzichtig en rechtstandig de zuiger in zijn geheel uit de cilinder. Niet aan de hevel trekken, maar aan het asje zelf! Het is goed om te weten dat de cilinder niet olie- of gasgevuld is, dus bij het uittrekken van de zuiger komt er niets vrij.
  • Maak nu de zuiger en de binnenkant van de cilinder grondig schoon (niet schuren!) en droog, en druk de zuiger nu voorzichtig en wederom rechtstandig weer in de cilinder.
  • Als de zuiger nu bij het op en neer bewegen weinig weerstand geeft, is alles in orde. Merk je toch nog een vrij grote tegenkracht bij het indrukken of uittrekken van de zuiger, dan moet je nog één stap verder gaan: de vacuumstelschroef afstellen (H).

(H) Vacuumstelschroef afstellen
De dempende werking van de zuiger wordt veroorzaakt door overdruk (bij het indrukken) of onderdruk (bij het uittrekken) in de cilinder. Cruciaal daarbij is een kleine, afstelbare opening  onder in de zuiger die beperkte in- en uitstroom van lucht toelaat. De grootte van die opening wordt bepaald door afstelschroefje (10). Als nu de zuigerbeweging na reiniging toch nog te zwaar gaat, moet je dat stelschroefje verwijderen. Eventueel eerst de rode lak wegkrabben waarmee het schroefje is geborgd. Heb je het schroefje helemaal uitgedraaid, dan kun je de cilinderopening even doorblazen en constateren of de zuiger nu gladjes en zonder speling op en neer in de zuiger wil bewegen.
Dan draai je het stelschroefje weer aan, net zolang tot de zuigerbeweging enigermate strak verloopt.

Na montage van de cilinder (denk aan de 2 dempplaatjes!), de hevel en de lange veer kun je de stekker weer in het stopcontact steken en controleren of de op- en neerwaartse beweging van de naaldarm nu daadwerkelijk plaatsvindt en vooral naar beneden toe niet te langzaam of te snel. Je kunt dat zo nodig nog corrigeren door het afstelschroefje (10) nog wat vaster of losser te draaien.

Pas wanneer je hebt vastgesteld dat zowel de links-rechtsbewegingen van de wagen met beide armen, als het op en neer bewegen van de naaldarm correct reageren op de door jou ingedrukte commandotoetsen, kun je de Beogram weer monteren zoals bij de algemene wenken hierboven staat beschreven.

Ik wens alle gebruikers nog jarenlang plezier en luistergenot toe met een perfect werkende Beogram 4002.

 

 


Zwaluwen vliegen in en uit

Wonder der natuur. Vorig jaar begonnen zwaluwen in onze garage nijver aan het bouwen van een nest. Uit de vijf eitjes kwamen zwaluwtjes die te zamen nauwelijks plek hadden en na enige tijd wisten uit te vliegen. Dit jaar herhaalt zich die geschiedenis. In hetzelfde nest liggen nu vier eitjes, zorgzaam bedekt door moeder zwaluw die ons, Louki incluis, rustig door de garage laten lopen en onverstoorbaar haar broederige warmte verleent. Louki eet toch geen vlees, taalt ook niet naar vliegende vogels, dus daar hoeven ze ook niet bang voor te zijn.

Een wonder is het, ook al valt er in en om het huis voldoende aan leem, strootjes en veren te vinden. Veilig hoog tegen de balk, vlak onder de zoldering bouwen ze in no time een halfrond nest op. De hele dag vliegen ze af en aan; als de garagedeuren dicht zijn, weten ze met volle vaart door het piepkleine raampje in die deuren te sturen. Luid kwetterend overleggen ze hoe en wat te doen, en dan is het afwachten.

Toen vorig jaar begin augustus het moment daar was dat de kleintjes naar buiten konden, kregen ze de eerste dagen overduidelijk vliegles. Zittend op de rand van de dakgoot moesten ze van pa en ma leren hoe te vliegen, te zwenken en te duiken. Een prachtig schouwspel.

Vreemd genoeg hadden ze dit jaar eerst besloten tegen de volgende balk een ander nest te gaan bouwen, en wel boven op een rolletje ijzerdraad dat daar hing. Het werd een falikante mislukking: de bodem van het nest bleef als een metalen spiraal volstrekt ongeschikt om er eieren op te deponeren. Daarop besloten ze het oude nest maar op te kalefateren, er met nogal wat veren een soort donzen matras in te draperen en daarop is het goed broeden.

Over een week of wat zullen we het resultaat aanschouwen.

Muzeldicht

Het is dit jaar tien jaar geleden dat Bernard Huijbers op 80-jarige leeftijd overleed. Door een samenloop van toevalligheden haalde dat bij mij weer een van zijn vroege composities naar boven: Muzeldicht (1959), waarover ik in een EERDER BERICHT al een en ander heb vermeld. Tijd daarom voor een muzikaal tussendoortje.

Als correctie op dat eerdere bericht wil ik even vermelden dat Pieter Nieuwint de tekst niet geschreven heeft als leerling van III-Gym, maar een jaar eerder, toen hij in de tweede klas zat, zo blijkt uit de partituur in Bernards handschrift. Het is heel verklaarbaar dat het idee om van die tekst een muzikale versie te maken, vervolgens het componeren ervan en ten slotte het uitvoeren en op een 45-toerenplaatje zetten zeker een jaar in beslag nam. Veel maakt het overigens niet uit, al kunnen we de tekst daarmee nog wel een jaartje knapper vinden dan hij toch al is.

Op www.ru.nl/publish/pages/625789/huyb.pdf is te zien dat zich in het archief van de Radboud Universiteit in Nijmegen de “partituur” van Muzeldicht bevindt. Ik weet niet of het gaat om een totale dirigentenpartituur, of om gescheiden stukken: de pianobegeleiding en de SATB-zangstemmen. Ik zeg dat omdat ik die laatste twee handgeschreven stukken zelf ook in bezit heb; zie bijgaande voorbeeldpagina’s. Het is heel waarschijnlijk dat ik die destijds van Bernard zelf heb gekregen, al weet ik niet meer waarom. Misschien had ik erom gevraagd, misschien vond hij het voor mij interessant studiemateriaal. In ieder geval heb ik ze steeds bewaard – weggooien kan altijd nog.

Dankzij voortschrijdende techniek, in dit geval het pc-programma Finale Notepad 2012, lukte het mij de partituur in te voeren, al is die nog redelijk complex: veel, tot wel vijf, hulplijntjes, een aantal duolen, vier niet-synchroon lopende zangteksten, enz.
Wat het programma niet kan, is gezongen tekst als zodanig invoeren en weergeven. Vandaar dat ik die stemmen heb vervangen door een koperensemble (zonde van de tekst) en er zodoende toch een qua harmonie betrouwbaar geheel van heb kunnen maken. In mp3-formaat HIER te beluisteren. Voor de volledigheid heb ik bij het invoeren op de pc wel de zangteksten der vier stemmen opgenomen, met slechts een tweetal kleine tekstcorrecties: van grint heb ik grind gemaakt (denk aan ontgrinding, niet ontgrinting) en van gubsde maakte ik gubste, want de vermoedelijke infinitiefvorm is gubsen en de s staat in ‘t kofschip. Aan de muziek heb ik verder niets veranderd: alle notenbalken zijn conform de originelen gevuld, ook al klinkt dit geheel harmonieus gezien anders dan de gezongen versie op Ambrozijn en Groggelgijn, omdat 120 zangers nu eenmaal anders klinken dan vier koperinstrumenten.

Maar voor de herinnering van wie er destijds bij betrokken waren, is het wellicht toch weer mooi even drie minuten luisterplezier.