Acht op Sebastiaan (3/8) – episoden

In de reeks artikelen over afbeeldingen van Sebastiaan is het goed even stil te staan bij de diverse episoden, al dan niet fictief, van zijn leven en dood. We hebben in het artikel over Feiten en fictie al gezien dat we meer niet van hem weten dan wel. Toch kunnen we vijf momenten/gebeurtenissen onderscheiden die meer of minder vaak in zijn afbeeldingen terugkeren.

Sebastiaan als genezer

Dieulouard (F), “Guérison par St.-Sébastien”


Relatief schaars zijn de afbeeldingen waarin hij wordt weergegeven als genezer van zieken. Ik kwam er een tegen op een glas-in-loodraam uit ±1935 van André Pierre in de Sebastiaankerk te Dieulouard (bij Nancy, Frankrijk) waar hij, naar zijn kleding te oordelen, voorkomt als geestelijke. Dat is hij bij mijn weten echter nooit geweest.

Sebastiaan als Romeins officier

Ook niet talrijk zijn de voorbeelden waarin hij staat afgebeeld als Romeins officier. In de periode voor de renaissance en in de 19e eeuw was er meer aandacht voor de “heilige soldaat van Christus” dan in de tussenliggende eeuwen. Deze weergave treffen we onder meer aan als altaarbeeld in de Sebastiaankerk van Rumelange (Luxemburg), in 1896 vervaardigd door Jean-Pierre Decker (afbeelding links) en op de voorgevel van de Sebastiaankerk in Nancy, gemaakt in 1886 door Victor Huel (afbeelding rechts). Beide afbeeldingen vertonen opmerkelijke gelijkenissen: Sebastiaan draagt de kledij van een Romeins officier, maar zijn helm ligt voor zijn voet op de grond (ten teken dat hij zijn aardse carrière lager acht dan zijn geloofsovertuiging?). In zijn rechter hand heeft hij een kruisbeeld. In de iconografie is dat het teken van geloofsverkondiging. In zijn linker hand een afgebroken palmtak, teken van martelaarschap. Deze uitbeelding van Sebastiaan is zo ongebruikelijk dat de officiële website van de VVV-Nancy in het beeld niet Sebastiaan herkent, maar ten onrechte spreekt van de heilige Stanislas. Hoewel men in Nancy (correspondentie uit 2008) mijn argumenten correct vindt, is men daar toch niet van plan hun heilige Stanislas op te offeren voor een lokaal minder aansprekende heilige als Sébastien, ook al is de betreffende kerk aan hem gewijd. Maar dat was alleen maar ter voorkoming van de pest.
Prof. Allesandro Giua, die is gespecialiseerd in de iconografie van Sebastiaan en er een uitgebreide site (The Iconography of Saint Sebastian) over bijhoudt, mailde mij in 2009 n.a.v. deze kwestie:
“Leonard; it is unlikely the statue is St Stanilas. The only detail consistent with Stanilas (but also with Sebastian) is the palm of martyrdom. However: 1 – the statue represents a young man while St Stanilas died at the age of 49; 2 – the statue represents a Roman soldier while St Stanilas was a scholar and a bishop; 3 – below the statue one can see an arc and a quiver attributes of St Sebastian (arrows are missing though) while the attributes of St Stanilas are the Episcopal insigna, the sword (instrument of his martyrdom) and resurrected Piotr (a guy he resurrected) at his feet. (http://en.wikipedia.org/wiki/Stanislaus_of_Szczepanów).  Alessandro”.
Hierop  valt overigens ook wel weer wat af te dingen. De in Nancy geëerde Stanislas is namelijk niet bisschop en martelaar Stanislas Szczepanowski (Stanisław Szczepanowski, 1030-1079), maar de Poolse koning Stanislas Leszczinski (Stanisław Leszczyński, 1677-1766), tevens van 1737-1766 hertog van Lotharingen, waar Nancy deel van uitmaakt. Het beroemde Place Stanislas in Nancy is ook naar hem vernoemd.

Sebastiaan als martelaar

In veruit de meeste gevallen treffen we Sebastiaan aan tijdens zijn martelaarschap, op het moment dat zijn lichaam met pijlen wordt doorboord. Dat is ook niet onbegrijpelijk. Enerzijds mogen we spreken van het meest dramatische en ook meest aansprekende moment uit Sebastiaans leven, anderzijds is het een gebeurtenis waarbij de kunstenaar een enorme speelruimte heeft om de situatie uit te beelden en zijn vakmanschap te tonen waar het gaat om anatomische weergave, dynamische expressie en gelaatsuitdrukking. Wat dat betreft spreekt de ook al eerder weergegeven Sebastiaan op het hoogaltaar in Awenne (B) boekdelen. Op de setting waarin dat zoal plaatsvindt, kom ik in andere artikelen in deze reeks artikelen nog uitgebreid terug. Voor desbetreffende afbeeldingen zie aldaar.

Sebastiaan verzorgd
Het is vooral op enkele schilderijen dat we de daarop volgende scène zien afgebeeld: Sebastiaan wordt verzorgd door Irene die de pijlen uit zijn lichaam verwijdert en zijn wonden verzorgt, zoals op onderstaand schilderij van Jacques Blanchard (± 1630) in de collectie van het Rijksmuseum Amsterdam. Binnen de officiële kerk zal men niet ongelukkig zijn geweest met deze meer pietà-achtige afbeeldingen naast al die kronkelende, nagenoeg naakte lichamen in de martelscènes.

Sebastiaan vermoord

Soms, en vooral in combinatie met andere episodes, treffen we de uiteindelijke moord op Sebastiaan aan wanneer hij met knuppels wordt doodgeslagen, en er bestaat een gering aantal afbeeldingen waarin we zien dat de dode Sebastiaan in de cloaca maxima, het grote riool van Rome wordt geworpen. Bij Lieferinxe (1497) zien we op de voorgrond het doodknuppelen afgebeeld en op de achtergrond het werpen van het lijk in een put, een voorbeeld van fragmenten uit een verhaal in één afbeelding samengevat.

 

 

De diverse entourages waarin afbeeldingen van Sebastiaan zijn gesitueerd komen aan bod in het volgende bericht Acht op Sebastiaan (4/8) – entourages.

 

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

*

De volgende HTML tags en attributen zijn toegestaan: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>